سارکوئیدوز نوعی بیماری سیستمیک التهابی است که در آن، گروههایی از سلولها در سیستم ایمنی باعث ایجاد تودههایی به نام گرانولوم در بخشهای مختلف بدن میشوند. این بیماری میتواند هر عضوی از بدن را تحتتأثیر قرار دهد؛ ولی اغلب در ریهها مشاهده میشود. در ادامه این مطلب، توضیح میدهیم که سارکوئیدوز چیست و به علائم، دلایل و نحوه تشخیص و روشهای درمان آن میپردازیم.
بیماری سارکوئیدوز چیست؟
اگر بخواهیم به سادهترین شکل ممکن به سؤال «بیماری سارکوئیدوز چیست» پاسخ دهیم، میتوانیم بگوییم که سارکوئیدوز نوعی بیماری نادر است که در آن، سیستم ایمنی بیش از حد واکنش نشان میدهد و باعث میشود که گلبولهای سفید خون خوشههایی از بافت ملتهب یا گرانولوم را تشکیل دهند.
گرانولومها معمولا ریهها و غدد لنفاوی را تحتتأثیر قرار میدهند؛ ولی میتوانند بر هر عضو دیگری از بدن مانند چشمها، پوست، قلب و سیستم عصبی تأثیر بگذارند. این بیماری اغلب خفیف است و به درمان نیاز ندارد؛ ولی گاهی میتواند کشنده باشد و منجر به آسیبدیدن دائمی عضو شود.
علت بیماری سارکوئیدوز چیست؟
برای پاسخ به سؤال «علت سارکوئیدوز چیست»، ابتدا باید بگوییم که علت این بیماری هنوز شناخته نشده است؛ ولی محققان بر این باور هستند که عوامل ژنتیکی و محیطی نقشی در ایجاد این بیماری ایفا میکنند. به عقیده آنها، برخی از ژنها میتوانند افراد را مستعد ابتلا به سارکوئیدوز کنند. زمانی که افرادی با این ژنها در معرض محرکهایی مانند عفونت یا آلایندههای محیطی قرار بگیرند، سیستم ایمنی آنها ممکن است بیش از حد واکنش نشان دهد و آنها را به این بیماری مبتلا کند.
برخی از مطالعات نشان میدهند که تعداد آنتیبادیهای علیه پروتئینهای انسانی در افراد مبتلا به سارکوئیدوز نسبت به افراد سالم بیشتر است. سلولهای برخی از افراد مبتلا به سارکوئیدوز نیز به برخی از پروتئینهای خود یک پاسخ خودایمنی نشان میدهند که مشابه بیماریهای خودایمنی است. نقش دقیق خودایمنی در این بیماری هنوز مشخص نیست.
مطالعات دیگر نشان میدهند که بیشتر نمونههای گرفتهشده از افراد مبتلا به سارکوئیدوز حاوی باکتری پروپیونیباکتِریوم اَکنِس هستند؛ بنابراین، این بیماری ممکن است ناشی از عفونت باکتریایی نیز باشد. علاوه بر این موارد، ویروسها و مواد شیمیایی نیز ممکن است محرک این بیماری باشند.
علائم بیماری سارکوئیدوز چیست؟
علائم سارکوئیدوز در بخشهای مختلف بدن قابلمشاهده هستند؛ ولی، در برخی اوقات، افراد مبتلا به این بیماری هیچگونه علائمی ندارند. این امر تشخیص این بیماری را دشوار میکند.
علائم عمومی
علائم عمومی سارکوئیدوز ممکن است با بیماریهای دیگر اشتباه گرفته شوند. متداولترین علائم اولیه این بیماری عبارتاند از:
- خستگی
- غدد لنفاوی متورم
- افزایش وزن
- درد و تورم مفصل
علائم ریوی
علائم ریوی در همه افراد مبتلا ظاهر نمیشوند و ممکن است خفیف یا شدید باشند. متداولترین علائم ریوی عبارتاند از:
- تنگی نفس که با فعالیت بدتر میشود
- سرفه خشک
- درد قفسه سینه
- خسخس سینه
علائم کبدی
در این بیماری، کبد ممکن است بزرگ شود. همچنین افراد مبتلا ممکن است دچار سیروز کبدی شوند.
علائم کلیوی
زمانی که گرانولومها در کلیهها تشکیل میشوند، میتوانند منجر به موارد زیر شوند:
- اختلال در عملکرد کلیه
- سنگ کلیه ساختهشده از کلسیم
- در موارد شدید، نارسایی کلیه
علائم پوستی
علائم پوستی این بیماری عبارتاند از:
- پوست دردناک یا حساس
- لکهها یا برآمدگیهای قرمز
- تورم و درد در مفاصل
- ضایعات بنفش روی گونهها، لبها، بینی و گوشها که با نام لوپوس پرنیو شناخته میشوند
- لکههای بیرنگ
- ندولهای پوستی
- ریزش مو
علائم قلبی
گرانولومها ممکن است در قلب نیز تشکیل شوند. ازآنجاییکه سارکوئیدوز قلبی میتواند منجر به بلوک قلبی و آریتمی بطنی شود، ممکن است کشنده باشد. علائم اصلی سارکوئیدوز قلبی عبارتاند از:
- بلوک قلبی
- درد سینه
- بزرگشدن سمت راست قلب
- کاردیومیوپاتی (بیماری عضله قلب)
- ضربان قلب نامنظم یا غیرعادی
- تپش قلب
- سرگیجه
- آریتمی
علائم چشمی
این بیماری میتواند منجر به علائم زیر نیز شود:
- تاری دید
- آبریزش چشم
- حساسیت به نور
- آبسیاه
- آبمروارید
- نابینایی
- خشکی چشم
علائم عصبی
این بیماری میتواند سیستم عصبی مرکز شامل مغز، نخاع و عصب بینایی را تحتتأثیر قرار دهد و منجر به موارد زیر شود:
- ضعف عضلات یک سمت صورت که با نام فلج بل شناخته میشود
- نابینایی
- ناشنوایی
علائم اسکلتی و عضلانی
در موارد نادر، این بیماری میتواند سیستم اسکلتی و عضلانی را تحتتأثیر قرار دهد و منجر به موارد زیر شود:
- آرتریت التهابی
- تورم بافت نرم
- پوکیاستخوان
علائم طحال و مغز استخوان
زمانی که این بیماری طحال و مغز استخوان را تحتتأثیر قرار دهد، میتواند منجر به کمخونی (آنمی) و کاهش تعداد گلبولهای سفید در خون (لکوپنی) شود.
روش های تشخیص بیماری سارکوئیدوز
تشخیص بیماری سارکوئیدوز اغلب دشوار است؛ زیرا، پزشکان نمیتوانند این بیماری را تنها با یک آزمایش خون یا تنها یک آزمایش تصویربرداری تشخیص دهند. آنها از ترکیبی از روشهای زیر برای تشخیص این بیماری استفاده میکنند:
- معاینه فیزیکی: پزشک ابتدا به دنبال علائم این بیماری مانند علائم مرتبط با ریه میگردد. اگر بیمار چند علامت (برای مثال، برآمدگیهای پوستی قرمز، تب و درد مفصل) داشته باشد، تشخیص این بیماری آسانتر خواهد شد
- آزمایشها: آزمایشهای تصویربرداری مانند اشعه ایکس قفسه سینه و سیتیاسکن با وضوح بالا (HRCT)، تستهای عملکرد ریوی (PFTs)، الکتروکاردیوگرام (ECG) و آزمایشهای خون مانند سطح آنزیم مبدل آنژیوتانسین (ACE)، شمارش کامل سلولهای خون (CBC) و پنل متابولیک جامع (CMP)، میتوانند به تشخیص این بیماری کمک کنند
- بیوپسی: در طول بیوپسی، نمونه کوچکی از بافت آسیبدیده مانند ریه، غده لنفاوی، پوست یا غده پاروتید بزرگشده برداشته و سپس زیر میکروسکوپ برای پیداکردن گرانولومها بررسی میشود
انواع بیماری سارکوئیدوزیس کدامند؟
برای پاسخ به سؤال «انواع بیماری سارکوئیدوز چیست»، میتوانیم به ۱۱ نوع زیر اشاره کنیم:
سارکوئیدوز قلبی
حدود یکسوم از افراد مبتلا به سارکوئیدوز به این نوع مبتلا هستند؛ ولی، تنها ۵% از آنها علائم را تجربه میکنند. در این نوع، گرانولومها با سیگنالهای الکتریکی منقبضکننده عضله قلب تداخل میکنند و میتوانند منجر به بلوک قلبی پیشرفته، آریتمیها، ضربانهای قلب نامنظم و در موارد شدید، نارسایی احتقانی قلب شوند.
سارکوئیدوز پوستی
سارکوئیدوز پوستی میتواند به روشهای مختلفی ظاهر شود که مهمترین آنها عبارتاند از: اریتم ندوزوم و لوپوس پرنیو. اریتم ندوزوم میتواند باعث ایجاد برآمدگیهای دردناک و قرمز در ساعدها و پاها شود و اغلب با سندرم لوفگرن یا آرتریت در مچ پا، آرنج، مچ دست و دست همراه است. لوپوس پرنیو نیز باعث ایجاد ضایعات بنفش در صورت، گوشها، انگشتان پا و انگشتان دست میشود.
سارکوئیدوز کبدی
نوع کبدی یکی از متداولترین انواع سارکوئیدوز است. حدود ۷۵% از افراد مبتلا به سارکوئیدوز به این نوع مبتلا هستند. افراد مبتلا ممکن است تب، درد شکم، کاهش وزن، بزرگشدن کبد، تغییر در سطوح آنزیمهای کبدی، یرقان و خستگی را تجربه کنند؛ ولی بیشتر آنها هیچگونه علائمی ندارند.
سارکوئیدوز اسکلتی و عضلانی
این نوع استخوانها، عضلات و مفاصل را تحتتأثیر قرار میدهد و میتواند علائمی مشابه آرتریت مانند تورم و حساسیت در ساق پاها، مچ پاها، زانوها و انگشتان ایجاد کند. برخی از افراد مبتلا درد و تورم ناگهانی مفصل را به همراه برآمدگیهای قرمز و بنفش در ساق پاها تجربه میکنند. این نوع میتواند روی تراکم استخوان نیز تأثیر بگذارد و خطر شکستگی استخوان را افزایش دهد.
سارکوئیدوز عصبی
حدود ۵ الی ۱۵ درصد از بیماران مبتلا به سارکوئیدوز به این نوع مبتلا هستند. در این نوع، گرانولومها در داخل یا اطراف سیستم عصبی مرکزی که شامل مغز، نخاع و عصب بینایی است، ایجاد میشوند. التهاب ناشی از گرانولومها میتواند پوشش محافظ فیبرهای عصبی را از بین ببرد و منجر به اختلال در جریان طبیعی تکانههای عصبی سیستم عصبی مرکزی و بهتبع آن، کاهش عملکرد بدن شود.
سارکوئیدوز چشمی
حدود ۵۰ درصد از بیماران مبتلا به سارکوئیدوز به این نوع مبتلا هستند. این نوع میتواند هر بخشی از چشم و بافتهای اطراف آن را تحتتأثیر قرار دهد و علائمی مانند شامل یووئیت، ناهنجاریهای پلک، گرانولومهای ملتحمه، نوروپاتی بینایی، بزرگشدن غده اشکی و التهاب چشم داشته باشد. یووئیت میتواند باعث درد، قرمزی، تورم و مشکلات بینایی شود. گرانولومهای ملتحمه یا ضایعات دردناک در چشم، نادر هستند.
سارکوئیدوز ریوی
سارکوئیدوز ریوی متداولترین نوع این بیماری است. بسیاری از افراد مبتلا هیچگونه علائمی را تجربه نمیکنند؛ ولی، برخی از افراد مبتلا ممکن است تنگی نفس، سرفه خشک، درد قفسه سینه، تورم غدد لنفاوی و افزایش وزن را تجربه کنند. ازآنجاییکه این علائم میتوانند ناشی از بیماریهای دیگری نیز باشند، مراجعه به پزشک برای تشخیص صحیح ضروری است.
سارکوئیدوز کلیوی
حدود ۳۵ الی ۵۰ درصد از بیماران مبتلا به سارکوئیدوز به این نوع مبتلا هستند. در این نوع، گرانولومها در کلیه تشکیل میشوند و میتوانند باعث تولید آنزیم افزایشدهنده سطوح کلسیم در خون و ادرار و بهتبع آن، کمآبی و تشکیل سنگ کلیه شوند. در موارد نادر، این بیماری میتواند باعث نارسایی کلیه شود.
سارکوئیدوز غدد بزاقی
در این نوع سارکوئیدوز، غدد پاروتید بهصورت مداوم بزرگ میشوند. غدد پاروتید دو غده بزاقی هستند که در جلوی هر گوش قرار دارند. افراد مبتلا به این نوع ممکن است علائمی مانند خشکی دهان یا زروستومی را تجربه کنند. حدود ۱۰ الی ۱۵ درصد از افراد مبتلا به سارکوئیدوز دچار این نوع میشوند.
سارکوئیدوز سینوس
تحقیقات نشان میدهند که حدود ۳۸ درصد از افراد مبتلا به سارکوئیدوز دچار این نوع هستند. افراد مبتلا به این نوع ممکن است علائمی مانند پوستهپوستهشدن بینی، گرفتگی بینی، خونریزی از بینی، درد، ازدستدادن حس بویایی و پولیپهای بینی را تجربه کنند. در تصاویر اشعه ایکس بسیاری از بیماران مبتلا، ضخیمشدن پوشش حفره بینی یا التهاب سینوسها دیده میشود.
سارکوئیدوز طحال و مغز استخوان
حدود ۳۴% و ۱۰% از افراد مبتلا به سارکوئیدوز به ترتیب دچار سارکوئیدوز طحال و سارکوئیدوز مغز استخوان هستند. مغز استخوان بافتی اسفنجی است که در مرکز بزرگترین استخوانها وجود دارد و حاوی سلولهای بنیادی است. این سلولهای بنیادی گلبولهای قرمز و گلبولهای سفید را تولید میکنند. طحال نیز اندامی نرم و بنفش است که در زیر قفسه سینه قرار دارد و خون را تصفیه میکند. سارکوئیدوز طحال یا مغز استخوان ممکن است منجر به کمخونی، کاهش تعداد گلبولهای سفید و کاهش تعداد پلاکتها در خون شود.
عوارض بیماری سارکوئیدوز چیست؟
برای پاسخ به سؤال «عوارض سارکوئیدوز چیست؟»، میتوانیم به موارد زیر اشاره کنیم:
- عفونتهای قارچی ریه
- در موارد نادر، آبسیاه و نابینایی ناشی از یووئیت
- سنگ کلیه ناشی از سطوح بالای کلسیم در خون یا ادرار
- پوکیاستخوان و عوارض ناشی از مصرف کورتیکواستروئیدها برای مدت طولانی
- فشارخون بالا در شریانهای ریهها
درمان بیماری سارکوئیدوز
درمانی قطعی برای بیماری سارکوئیدوز وجود ندارد؛ ولی، در برخی موارد، این بیماری ممکن است خودبهخود بهبود یابد. اگر بیمار به درمان نیاز داشته باشد، پزشکان ممکن است روشهای درمانی زیر را با توجه به شدت علائم تجویز کنند:
- داروها: اگر سارکوئیدوز شدید باشد، داروها میتوانند به بهبود علائم و کاهش سرعت پیشرفت بیماری کمک کنند. پزشکان معمولا کورتیکواستروئیدها یا پردنیزون را برای کندکردن سیستم ایمنی و بهتبع آن، کاهش التهاب تجویز میکنند. دیگر داروهایی که میتوانند به بهبود این بیماری کمک کنند، عبارتاند از: متوترکسات، ضدمالاریا، مهارکنندههای TNF و کورتیکوتروپین و داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی
- توانبخشی فیزیکی: برای کمک به بازیابی عملکرد ریه و کاهش خستگی
- فیزیوتراپی: برای کمک به تقویت عضلات و کندکردن آسیب مفصل
- پیوند عضو: اگر عضو بهشدت آسیب دیده است، پیوند عضو ضروری است
جلوگیری از بیماری سارکوئیدوز
در حال حاضر، روشی برای پیشگیری از بیماری سارکوئیدوز وجود ندارد؛ ولی، روشهای زیر ممکن است به بهبود سلامت کلی و مدیریت علائم کمک کنند:
- مراجعه منظم به پزشک: بهویژه در صورت داشتن سابقه خانوادگی سارکوئیدوز، مراجعه منظم به پزشک ضروری است
- داشتن سبک زندگی سالم: یک رژیم غذایی غنی شامل میوهها، سبزیها و غلات کامل همراه با فعالیت بدنی منظم، میتواند به بهبود سلامت ریه و عملکرد سیستم ایمنی کمک کند. خودداری از مصرف سیگار برای حفظ سلامت ریهها ضروری است
- مدیریت استرس: تکنیکهای کاهش استرس مانند یوگا، مدیتیشن و تمرینات تنفس عمیق، میتوانند به بهبود سلامت کلی و کاهش علائم کمک کنند
جمعبندی
در این مطلب، بهصورت مفصل توضیح دادیم که سارکوئیدوز چیست و علائم آن میتوانند خفیف یا کشنده باشند. گفتیم که سارکوئیدوز نوعی بیماری التهابی است که باعث میشود گلبولهای سفید خوشههایی به نام گرانولوم را تشکیل دهند. این بیماری اغلب ریهها را تحتتأثیر قرار میدهد؛ ولی، میتواند بر اعضای دیگر بدن مانند کبد، کلیهها، چشمها و قلب نیز تأثیر بگذارد. برای کسب اطلاعات بیشتر درباره روشهای درمان این بیماری، به مطب دکتر بهامین عطار مراجعه کنید.
