بیماری پرتس یکی از اختلالات نادر رشد استخوانی در کودکان است که سر استخوان ران را تحت تأثیر قرار میدهد و اغلب باعث درد، لنگیدن و محدودیت حرکت مفصل ران میشود. این بیماری در اثر کاهش یا قطع موقت جریان خون به سر استخوان ران ایجاد میشود و با تحلیل رفتن بافت استخوانی، شکل طبیعی استخوان تغییر میکند.
پرتس بیشتر در کودکان ۴ تا ۸ سال شایع است و پسران بیش از دختران به آن مبتلا میشوند. تشخیص زودهنگام و مراقبتهای پزشکی مناسب نقش مهمی در بازسازی استخوان و حفظ عملکرد طبیعی مفصل دارد.
در این مقاله به بررسی علل، علائم، روش های درمان، مراحل و عوارض بیماری پرتس میپردازیم. همراه ما باشید.
بیماری پرتس چیست؟
در پاسخ به این پرسش که بیماری پرتس چیست؟ باید بگوییم بیماری پرتس در واقع یکی از اختلالات نادر رشد استخوانی در کودکان است که بیشتر در ناحیه سر استخوان ران رخ میدهد. این بیماری به دلیل کاهش یا قطع موقت جریان خون به سر استخوان ران به وجود میآید. زمانی که خونرسانی مختل شود، بافت استخوانی شروع به تحلیل میکند و به تدریج ضعیف میشود. این فرآیند باعث میشود که سر استخوان ران شکل طبیعی خود را از دست بدهد و مشکلاتی مانند درد، لنگیدن و محدودیت حرکتی مفصل ران به وجود آید. بیماری پرتس معمولاً در کودکان ۴ تا ۱۰ سال شایعتر است و پسران بیشتر از دختران به آن مبتلا میشوند.
شروع بیماری پرتس معمولاً تدریجی بوده و والدین ابتدا متوجه لنگیدن فرزند یا درد خفیف در ران و زانو میشوند. با پیشرفت بیماری، حرکت مفصل ران دشوارتر میشود و اگر به موقع درمان انجام نشود، تغییر شکل دائمی سر استخوان ران ایجاد خواهد شد. این موضوع زمینه ابتلا به آرتروز زودرس را در بزرگسالی افزایش میدهد.
حتما بخوانید: شکستگی استخوان ران در کودکان
مراحل بیماری پرتس
بیماری پرتس یک روند تدریجی دارد و معمولاً در چهار مرحله اصلی پیشرفت میکند. این مراحل چند سال طول میکشد و شدت آن در هر کودک متفاوت است. شناخت این مراحل کمک میکند تا والدین و پزشکان دید دقیقتری از روند بیماری داشته باشند. در زیر این مراحل را توضیح میدهیم:
مرحله نکروز
در این مرحله از بیماری پرتس، جریان خون به سر استخوان ران قطع میشود و بافت استخوانی شروع به مردن میکند. استخوان ضعیف و شکننده میشود و احتمال ترک یا فرو رفتگی در سر استخوان بالا میرود. کودک معمولاً با درد ران یا درد زانو و لنگیدن مواجه میشود.
مرحله فروپاشی
استخوان مرده به تدریج تجزیه میشود و سر استخوان ران تغییر شکل پیدا میکند. در این دوره، مفصل ران سفتتر میشود و دامنه حرکتی کاهش مییابد. اگر فشار زیادی روی پا وارد شود، تغییر شکل شدیدتر خواهد شد.
مرحله بازسازی
در این مرحله بدن تلاش میکند استخوان جدید بسازد. جریان خون دوباره برقرار میشود و استخوان تازه شکل میگیرد. با این حال، سر استخوان ممکن است به شکل کامل کروی بازسازی نشود و تغییراتی در فرم آن باقی بماند.
مرحله ترمیم نهایی
این آخرین مرحله بیماری پرتس است که استخوان بازسازیشده به پایداری میرسد. بسته به شدت آسیب مراحل قبل، سر استخوان ران ممکن است شکل طبیعی داشته باشد یا کمی تغییر شکل یافته باشد. نتیجه نهایی تأثیر زیادی بر حرکت مفصل و احتمال بروز آرتروز در آینده دارد.
علت بروز بیماری پرتس
علت دقیق بیماری پرتس هنوز به طور کامل شناخته نشده است، اما پزشکان آن را یک اختلال وابسته به کاهش جریان خون در سر استخوان ران میدانند. وقتی خونرسانی به این بخش از استخوان قطع یا کاهش یابد، سلولهای استخوانی شروع به مردن میکنند و استخوان ضعیف میشود. هنوز مشخص نیست چرا این اختلال خونرسانی اتفاق میافتد، اما عوامل متعددی در بروز آن نقش دارند.
برخی مطالعات نشان میدهند که زمینههای ژنتیکی و سابقه خانوادگی معمولا در ابتلا به این بیماری تأثیرگذار هستند. همچنین احتمال دارد مشکلات انعقاد خون یا اختلال در عملکرد رگهای کوچک باعث کاهش خونرسانی شوند. از سوی دیگر، عوامل محیطی همچون قرار گرفتن در معرض دود سیگار در دوران کودکی یا حتی مشکلات تغذیهای در رشد استخوانها نیز بهعنوان عوامل تشدیدکننده مطرح شدهاند.
این بیماری بیشتر در کودکان پسر دیده میشود و در برخی موارد در خانوادههایی که مشکلات مشابهی داشتهاند، احتمال بروز آن بالاتر است. البته هیچ عامل قطعی و مشخصی به عنوان علت اصلی معرفی نشده و معمولاً ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی در بروز بیماری پرتس نقش دارند.
علائم بیماری پرتس
علائم بیماری پرتس در ابتدا خفیف و مبهم هستند و همین موضوع باعث میشود که والدین دیرتر متوجه آن شوند. شایعترین علائم اولیه این بیماری، لنگیدن کودک بدون وجود درد شدید است. این لنگش اغلب پس از فعالیتهای بدنی شدیدتر میشود.
یکی دیگر از علائم مهم، درد در مفصل ران است که گاهی به ران، باسن یا حتی زانو انتشار پیدا میکند. کودکان معمولاً این درد را هنگام راه رفتن یا دویدن احساس میکنند. سفتی مفصل ران نیز از نشانههای دیگر بیماری پرتس به شمار میرود؛ بهطوریکه کودک در حرکت دادن پا به اطراف یا بالا و پایین دچار محدودیت میشود.
با پیشرفت بیماری پرتس، دامنه حرکتی مفصل کاهش بیشتری پیدا میکند و نشستن یا برخاستن دشوارتر میشود. در برخی موارد، طول پاها نیز کمی متفاوت به نظر میرسد که ناشی از تغییر شکل استخوان ران است. ضعف عضلات اطراف ران و احساس خستگی در پا نیز از علائم شایع دیگر هستند.
در مراحل پیشرفتهتر، درد حتی در حالت استراحت هم وجود دارد و فعالیتهای روزمره کودک را محدود میکند. والدین باید هرگونه لنگش یا درد مداوم در ران و زانو را جدی بگیرند و کودک را به پزشک ارتوپد ارجاع دهند. تشخیص زودهنگام نقش کلیدی در جلوگیری از تغییر شکل دائمی استخوان دارد.
تشخیص بیماری پرتس
تشخیص بیماری پرتس بر اساس بررسیهای بالینی و استفاده از روشهای تصویربرداری انجام میشود. پزشک ابتدا شرححال دقیقی از والدین میگیرد و درباره زمان شروع لنگش یا درد سؤال میپرسد. سپس مفصل ران کودک معاینه میشود تا میزان سفتی، دامنه حرکتی و وجود درد در هنگام حرکت بررسی گردد.
برای تأیید تشخیص بیماری پرتس، معمولاً ابتدا عکسبرداری ساده رادیولوژی از لگن انجام میشود. در مراحل ابتدایی، تغییرات در تصاویر چندان مشهود نیست، اما با پیشرفت بیماری، نشانههای تحلیل و تغییر شکل سر استخوان ران به وضوح نمایان میشوند. در مواردی که تشخیص با رادیولوژی دشوار باشد، پزشک از MRI یا اسکن استخوان استفاده میکند تا میزان آسیب و جریان خونرسانی به استخوان به دقت بررسی شود.
همچنین، آزمایش خون برای حذف احتمال سایر بیماریها انجام میشود، زیرا پرتس منشأ التهابی یا عفونی ندارد. برخی بیماریها مانند عفونت یا التهاب مفصل ران در کودکان نیز علائمی مشابه ایجاد میکنند و پزشک باید آنها را از بیماری پرتس تشخیص دهد.
عوارض درمان نشدن بیماری پرتس
اگر بیماری پرتس به موقع تشخیص داده نشود و درمان مناسب صورت نگیرد، عوارض جدی به دنبال خواهد داشت. مهمترین عارضه، تغییر شکل دائمی سر استخوان ران است. این تغییر شکل باعث میشود سر استخوان دیگر به صورت کروی درون حفره لگن قرار نگیرد و به اصطلاح مفصل دچار ناهماهنگی مکانیکی شود.
نتیجه این ناهماهنگی، افزایش اصطکاک در مفصل و ساییدگی زودرس غضروف است. در چنین شرایطی، کودک در سنین جوانی یا میانسالی با مشکل آرتروز زودرس مواجه میشود. آرتروز منجر به درد مزمن، خشکی مفصل و محدودیت شدید حرکتی خواهد شد.
از دیگر عوارض درماننشده بیماری پرتس، کوتاهتر شدن طول پا در فرد مبتلا است. این موضوع بر نحوه راه رفتن و حتی ستون فقرات اثر میگذارد و احتمال ایجاد کمر درد یا تغییر حالت بدن را افزایش میدهد. همچنین ضعف عضلات ران و لگن در طولانیمدت باعث کاهش توان حرکتی و اختلال در فعالیتهای روزمره میشود.
در موارد شدید، کودک به جراحیهای سنگین مانند تعویض کامل مفصل ران در سنین پایین نیاز پیدا میکند. در حالیکه درمان به موقع با روشهای سادهتر از بروز این عوارض جلوگیری میکند. بنابراین، نادیده گرفتن علائم اولیه بیماری پرتس کیفیت زندگی فرد را به شدت کاهش میدهد و مشکلات جدی در بزرگسالی ایجاد میکند.
جلوگیری از بیماری پرتس
از آنجایی که علت اصلی بیماری پرتس ناشناخته است، راه قطعی برای جلوگیری از بروز آن وجود ندارد. اما اقداماتی وجود دارد که در صورت بروز بیماری، شدت آن را کمتر میکند و روند درمان مؤثرتر پیش خواهد رفت.
یکی از مهمترین نکات، توجه والدین به سلامت حرکتی کودک است. مشاهده هرگونه لنگش یا درد مداوم در پا، ران یا زانو باید جدی گرفته شود و مراجعه سریع به ارتوپد انجام گیرد. تشخیص زودهنگام بیماری، شانس بیشتری برای بازسازی کامل سر استخوان ران ایجاد میکند.
علاوه بر این، تغذیه مناسب در رشد استخوانها نقش اساسی دارد. دریافت کافی کلسیم، ویتامین D و پروتئین به سلامت استخوان کمک میکند و توانایی بدن در بازسازی استخوان را افزایش میدهد. پرهیز از عوامل محیطی مانند قرار گرفتن کودک در معرض دود سیگار نیز اهمیت دارد، زیرا برخی مطالعات ارتباطی میان این عامل و اختلالات عروقی استخوان نشان دادهاند.
کنترل وزن کودک هم از اهمیت زیادی برخوردار است، زیرا اضافه وزن فشار بیشتری به مفصل ران وارد میکند و روند آسیب را تشدید خواهد کرد. همچنین باید از فعالیتهای شدید و پر فشار که به مفصل ران آسیب میزنند پرهیز شود، بهویژه در کودکانی که در مراحل اولیه بیماری قرار دارند.
درمان بیماری پرتس
ممکن است بپرسید آیا بیماری پرتس درمان دارد؟ در جواب باید گفت که این بیماری درمان دارد و هدف آن حفظ شکل گرد سر استخوان ران، کاهش درد و حفظ دامنه حرکتی مفصل است. انتخاب روش درمانی به سن کودک، مرحله بیماری و شدت آسیب بستگی دارد. درمانها شامل:
درمان غیرجراحی
در مراحل ابتدایی بیماری پرتس، پزشک معمولاً درمان محافظهکارانه را توصیه میکند. استراحت نسبی، محدود کردن فعالیتهای سنگین و استفاده از عصا یا واکر برای کاهش فشار بر مفصل ران از اقدامات اصلی هستند. فیزیوتراپی نیز نقش مهمی دارد و تمرینات کششی و تقویتی برای حفظ دامنه حرکتی و جلوگیری از خشکی مفصل انجام میشود. در برخی موارد، بریس یا گچگیری برای ثابت نگه داشتن مفصل و هدایت استخوان به شکل صحیح به کار میرود. داروهای ضد درد و ضد التهاب نیز برای کنترل علائم استفاده میشوند.
درمان جراحی
اگر کودک سن بالاتری داشته باشد یا بیماری در مراحل پیشرفتهتر باشد، روشهای جراحی مطرح میشوند. هدف جراحی اصلاح موقعیت سر استخوان ران و قرار دادن آن به طور کامل درون حفره لگن است تا روند بازسازی بهتر انجام گیرد. شایعترین عملها شامل استئوتومی لگن یا استخوان ران است که با تغییر زاویه استخوان، موقعیت مفصل اصلاح میشود. در موارد بسیار شدید، احتمال نیاز به جراحی تعویض مفصل در آینده وجود دارد.
جمعبندی
همانطور که توضیح دادیم، بیماری پرتس یک اختلال نادر رشد استخوانی در کودکان است که سر استخوان ران را تحت تأثیر قرار میدهد و ناشی از کاهش یا قطع موقت جریان خون به این ناحیه است. این کاهش خونرسانی باعث تحلیل استخوان، تغییر شکل سر استخوان و بروز علائمی مانند درد، لنگیدن و محدودیت حرکت مفصل میشود. بیماری عمدتاً در کودکان ۴ تا ۱۰ سال و بیشتر در پسران دیده میشود. روند بیماری شامل چهار مرحله: نکروز، فروپاشی، بازسازی و ترمیم نهایی است. تشخیص زودهنگام اهمیت دارد و با معاینات بالینی و تصویربرداری انجام میشود. درمان شامل روشهای غیرجراحی مانند استراحت و فیزیوتراپی و روشهای جراحی برای اصلاح موقعیت سر استخوان است. درمان به موقع از تغییر شکل دائمی، آرتروز زودرس و کوتاهی پا جلوگیری میکند.
