بیماری نوروماسکولار که با نام اختلال عصبی عضلانی نیز شناخته میشود، طیف وسیعی از بیماریهای مختلف هستند که باعث ایجاد اختلال در عملکرد اعصاب محیطی، ماهیچهها یا ارتباط بین آنها میشوند. ضعف عضلانی، آتروفی و بیحسی یا گزگز مهمترین علائم بیماری نوروماسکولار هستند که ممکن است در مراحل مختلف زندگی ظاهر شوند. البته این اختلال باتوجهبه نوع آن میتواند علائم دیگری نیز ایجاد کند. متأسفانه هنوز هیچ درمانی برای این بیماری وجود ندارد؛ اما روشهایی هستند که به تسکین علائم و بهبود کیفیت زندگی کمک میکنند. برای آشنایی بیشتر در مورد انواع مختلف اختلالات عصبی عضلانی، علائم آنها و روشهای درمانی تا انتهای این مقاله از سایت دکتر بهامین عطار با ما همراه باشید.
بیماری نوروماسکولار چیست
بیماری نوروماسکولار یا اختلالات عصبی عضلانی طیف گستردهای از بیماریهایی هستند که سیستم عصبی و عضلات ارادی بدن را تحتتاثیر قرار میدهند. در واقع این بیماری ارتباط بین اعصاب محیطی و عضلات را مختل میکند که درنهایت باعث ضعف عضلات و ناتوانی حرکتی میشود. البته برای آشنایی بهتر با این بیماری بهتر است با آناتومی دستگاه عصبی نیز آشنا شویم.
دستگاه عصبی ما از دو بخش مرکزی و محیطی تشکیل شده است. بخش مرکزی شامل مغز و نخاع است و بخش محیطی شامل اعصابی است که از نخاع به سمت تمام عضلات بدن منشعب میشوند. همچنین بدن ما حاوی صدها عضله ارادی است که کارهایی مانند راهرفتن، صحبتکردن و… را انجام میدهند. در واقع نورونها در مغز و نخاع با ارسال پیام از طریق اعصاب محیطی باعث حرکت عضلات ارادی بدن میشوند؛ اما بیماری نوروماسکولار بر کارکرد اعصاب محیطی، عضلات ارادی یا اتصال عصب و عضله تأثیر میگذارد و ارتباط بین سیستم عصبی و عضلات و توانایی بدن برای کنترل این عضلات را مختل میکند.
علائم بیماری نوروماسکولار
علائم بیماری نوروماسکولار و شدت آنها باتوجهبه نوع اختلالی که هر فرد تجربه میکند، متفاوت است. همچنین علائم این بیماری میتواند در دوران کودکی، نوجوانی یا بزرگسالی شروع شوند، سپس در طول زمان خیلی سریع یا آهسته پیشرفت میکنند. برخی از این علائم در بین بیماریهای مختلف رایجتر هستند که عبارتاند از:
- ضعف عضلانی
- آتروفی عضلانی؛ یعنی تحلیل تدریجی عضلات
- انقباض، اسپاسم یا سفتی عضلات
- احساس درد در عضلات مختلف
- مشکلات تنفسی؛ به دلیل ضعف عضله دیافراگم
- مشکلات بلع، به دلیل ضعف عضلات حلق
- مشکلات حرکتی؛ مثل مشکل در راهرفتن
- مشکل در حفظ تعادل و هماهنگی
- مشکل در بینایی؛ به دلیل افتادگی پلک یا سایر اجزای صورت
- احساس سوزنسوزنشدن یا گزگز
- احساس خستگی و بیحسی
- مشکل در صحبتکردن؛ به دلیل ضعف زبان یا سایر عضلات صورت
علت بیماری نوروماسکولار
بروز اختلالات نوروماسکولار یک دلیل قطعی و مشخص ندارد و به نوع اختلالی که هر فرد تجربه میکند، بستگی دارد. برخی از این دلایل شامل موارد زیر هستند:
- بیماریهای خودایمنی: برخی انواع اختلالات نوروماسکولار به دلیل ابتلا به بیماریهای خودایمنی ایجاد میشوند. بیماریهای خودایمنی به دلیل حمله سیستم ایمنی به بخشهای مختلف بدن مثل سلولهای عصبی بروز مییابند و میتوانند باعث عوارض جانبی مختلفی شوند.
- ژنتیک: یکی دیگر از عوامل مؤثر در بروز بیماریهای نوروماسکولار، عوامل ژنتیکی است. برای مثال ممکن است فردی ژنهای معیوبی را از والدین خود به ارث برده باشد یا اینکه در اثر یک جهش ژنتیکی به طور تصادفی ژنهای معیوبی ایجاد شوند که درنهایت منجر به این نوع اختلالات میشوند.
- سایر عوامل: برخی انواع اختلالات عصبی عضلانی نیز به دلایل مختلفی مثل آسیب عصبی، اختلالات متابولیک، اختلال در تغذیه یا قرارگرفتن در معرض سموم و… بروز مییابند. همچنین گاهی اوقات برای برخی بیماریها هیچ دلیل مشخصی وجود ندارد.
انواع بیماریهای نوروماسکولار
همانطور که گفتیم انواع مختلفی از بیماریهای نوروماسکولار وجود دارد که در ادامه با برخی از رایجترین آنها آشنا میشویم:
اسکلروز جانبی آمیوتروفیک (ALS)
اسکلروز جانبی آمیوتروفیک یک بیماری پیشرونده عصبی است که منجر به ازبینرفتن نورونهای حرکتی در مغز و نخاع میشود؛ در نتیجه بیمار کنترل عضلات خود را از دست میدهد که باعث ضعیفشدن و تحلیلرفتن عضلات و مختلشدن توانایی حرکت، گفتار، بلعیدن و تنفس میشود.
دیستروفی عضلانی (MD)
دیستروفی عضلانی گروهی از اختلالات ژنتیکی نوروماسکولار است که بهمرورزمان باعث ضعیفشدن و تحلیل عضلات و درنهایت ناتوانی بیمار میشود. برخی از انواع این بیماری با تأثیر بر قلب یا ماهیچههای تنفسی ممکن است بیمار را در معرض خطر مرگ قرار دهند. رایجترین نوع این بیماری، دیستروفی عضلانی دوشن است که معمولاً در کودکی شروع میشود و پیشرفت سریعی دارد.
بیماری شارکو ماری توث (CMT)
بیماری شارکو ماری توث نیز گروهی از اختلالات ژنتیکی است که از دوران کودکی یا نوجوانی آغاز میشود و باعث آسیبدیدن اعصاب محیطی میشود. این اختلال بهکندی پیشرفت میکند و باعث بروز علائمی مثل ضعف عضلات و مشکلات حسی در دستها و پاها میشود.
سندرم گیلن باره (GBS)
سندرم گیلن باره یکی دیگر از انواع بیماری های نوروماسکولار است که جزو بیماریهای خودایمنی است و در آن سیستم ایمنی بدن به غلاف میلین در اطراف اعصاب محیطی حمله میکند. غلاف میلین بخشی از نورونها است که باعث ارسال سریع پیامهای عصبی میشود و تخریب آن انتقال پیامهای عصبی را مختل میکند. علائم این بیماری و سرعت پیشرفت آن در بیماران مختلف متفاوت است؛ اما معمولاً با ضعف در پاها شروع میشود و به بقیه بدن گسترش مییابد.
میاستنی گراویس (MG)
میاستنی گراویس یک بیماری خودایمنی نادر است که در آن سیستم ایمنی بدن گیرندههای پیام عصبی در عضلات را تخریب میکند و باعث بروز اختلال در انتقال پیامهای عصبی به عضلات میشود. به همین دلیل این بیماری منجر به ضعف عضلانی در سراسر بدن مثل بازوها، پاها و عضلات کنترلکننده چشم، صورت و حلق میشود و مشکلاتی در بینایی، صحبتکردن و غذاخوردن بروز مییابد.
نوروپاتی محیطی (Peripheral Neuropathies)
نوروپاتی محیطی باعث آسیبدیدن اعصاب محیطی و ایجاد اختلال در انتقال پیامهای عصبی میشود. این بیماری باعث ایجاد علائمی مانند ضعف، کرختی، بیحسی، سوزش و درد در عضلات پاها، دستها و صورت میشود.
آتروفی عضلانی نخاعی (SMA)
آتروفی عضلانی نخاعی یک اختلال عصبی عضلانی نادر است که به دلیل بروز جهشهای ژنتیکی ایجاد میشود. این بیماری نورونهای حرکتی در نخاع را تخریب میکند که درنهایت باعث تحلیل تدریجی عضلات و مشکلات حرکتی میشود. علائم این اختلال شامل کاهش تون عضلانی در بازوها و پاها، مشکلات تغذیه و مشکلات تنفسی است. همچنین ازآنجاییکه این بیماری ژنتیکی است معمولاً علائم آن از دوران کودکی شروع میشوند؛ اما در برخی موارد نیز ممکن است علائم در بزرگسالی بروز یابند.
آمیلوئیدوز (Amyloidosis)
در بیماری آمیلوئیدوز پروتئینهای غیرعادی به نام آمیلوئید در اعصاب و عضلات رسوب میکنند و باعث بروز مشکلات عصبی متعدد و ضعف عضلانی میشوند.
تشخیص بیماری نوروماسکولار
برای تشخیص یک اختلال عصبی عضلانی باید به یک پزشک متخصص مثل متخصص مغز و اعصاب مراجعه کنید. پزشک احتمالاً ابتدا در مورد مدتزمان و شدت علائم، سابقه بیماریهای قبلی و داروهایی که مصرف میکنید، سؤالاتی میپرسد. سپس در مرحله بعد یک معاینه فیزیکی انجام میدهد و ممکن است برای تشخیص دقیقتر انجام آزمایشهای مختلفی را برای شما تجویز کند. روشهایی که میتوانند به تشخیص بهتر بیماری نوروماسکولار کمک میکنند، شامل موارد زیر هستند:
- معاینه عصبی: معاینه عصبی به تشخیص اختلالات مغز، نخاع و سیستم عصبی محیطی کمک میکند. برای این کار واکنشهای عصبی حسی و حرکتی، مثل رفلکسها را ارزیابی میکنند تا علت اختلال در عملکرد سیستم عصبی مشخص شود.
- آزمایش خون: انجام آزمایش خون به بررسی آنزیمهای موجود در خون و تشخیص هرگونه ناهنجاری در میزان آنها کمک میکند. همچنین میتواند مواردی مانند نشانگرهای بیماریهای خودایمنی را نیز اندازهگیری کند.
- الکترومیوگرافی (EMG): تست الکترومیوگرافی که با نام نوار عصب عضله نیز شناخته میشود، میتواند سلامت و نحوه عملکرد عضلات اسکلتی و اعصاب کنترلکننده آنها ارزیابی کند. در واقع در این روش میزان فعالیت الکتریکی در عضلات و اعصاب محیطی را از طریق الکترودها اندازهگیری و ثبت میکنند.
- تصویربرداری: روشهای تصویربرداری مانند امآرآی، سیتیاسکن و سونوگرافی اسکلتی عضلانی میتوانند با ثبت تصاویر از بافتهای نرم بدن هرگونه مشکل در مغز، نخاع یا اعصاب بدن را نشان دهند.
- آزمایش مایع مغزی نخاعی: در این روش مقداری از مایع مغزی نخاعی را از ستون فقرات نمونهبرداری میکنند و آن را برای تشخیص این بیماری آزمایش میکنند.
- آزمایش سرعت هدایت عصبی: این آزمایش میتواند عملکرد اعصاب محیطی را ارزیابی کند و مشخص میکند که پیامهای عصبی از اعصاب به ماهیچهها با چه سرعتی ارسال میشوند.
- بیوپسی عضلانی: در این روش نمونه کوچکی از بافت عضلانی را نمونهبرداری میکنند تا از نظر وجود ناهنجاریهای مختلف آزمایش کنند.
درمان بیماری نوروماسکولار
اکثر اختلالات نوروماسکولار قابلدرمان نیستند؛ اما روشهای درمانی مختلفی وجود دارند که میتوانند به بهبود علائم کمک کنند و پیشرفت بیماری را متوقف یا کند کنند. این روشها شامل موارد زیر هستند:
- داروها: دارودرمانی یکی از رایجترین روشهای درمان بیماری نوروماسکولار است. در این روش از داروهای مختلفی برای اهدافی مثل تسکین درد، رفع گرفتگی و سفتی عضلات و بهبود قدرت عضلانی استفاده میشود. همچنین اگر این اختلال ناشی از بیماریهای خودایمنی باشد از داروهای خاصی برای سرکوب دستگاه ایمنی بدن استفاده میشود.
- فیزیوتراپی: در این روش فیزیوتراپیست به بیمار کمک میکند با انجام تمرینات مشخصی تون عضلانی خود را حفظ و بهبود بدهد و همچنین مهارتهای حرکتی را تمرین کند.
- کاردرمانی: کاردرمانی نیز شبیه فیزیوتراپی است؛ در این روش به بیمارانی که علائم شدیدی را تجربه میکنند و دچار آتروفی شدید عضلات هستند، کمک میکنند تا تواناییهای ازدسترفته خود را بازیابی کنند و تواناییهایی فعلی را حفظ کنند و بهبود دهند.
- جراحی: در روش جراحی پزشکان تلاش میکنند فشار روی اعصاب محیطی را کاهش دهند تا علائم بیماری نوروماسکولار کاهش یابد.
سخن پایانی
در این مقاله تلاش کردیم به این سؤال پاسخ دهیم که بیماری نوروماسکولار چیست؟ نوروماسکولار یا اختلالات عصبی عضلانی طیف وسیعی از اختلالات مختلف هستند که عملکرد اعصاب محیطی و عضلات ارادی را مختل میکنند. اگر علائم بیماری نوروماسکولار مانند ضعف عضلانی، ناتوانی حرکتی یا احساس گزگز و… را تجربه کردید، حتماً به یک پزشک متخصص مراجعه کنید. البته در حال حاضر هیچ درمان قطعی برای این اختلالات وجود ندارد؛ اما انجام برخی روشهای درمانی مثل فیزیوتراپی میتوانند به تسکین علائم و جلوگیری از پیشرفت بیماری کمک کنند.
سوالات متداول
چند نوع بیماری نوروماسکولار وجود دارد؟
انواع بسیار متفاوتی از بیماریهای نوروماسکولار شامل وجود دارد که شامل دیستروفی عضلانی، اسکلروز جانبی آمیوتروفیک، نوروپاتی محیطی، سندرم گیلن باره و... است.
آیا بیماریهای نوروماسکولار قابل درمان هستند؟
خیر، متأسفانه بسیاری از اختلالات نوروماسکولار مزمن و مادامالعمر هستند. بااینحال دارودرمانی و سایر روشهای درمان میتوانند به کاهش علائم و همچنین بهبود کیفیت زندگی کمک کنند.
چه اقداماتی میتوان برای پیشگیری از بیماریهای نوروماسکولار انجام داد؟
بیماریهای نوروماسکولار معمولاً به دلایلی مثل عوامل ژنتیکی، بیماریهای خودایمنی یا به دلایل ناشناخته بروز مییابند؛ به همین دلیل برای پیشگیری از این اختلالات اقدام خاصی نمیتوان انجام داد.
