تومور ستون فقرات از بیماری‌هایی است که معمولا استخوان‌های مهره، نخاع یا بافت‌های اطراف آن را درگیر میکند. این تومور ممکن است خوشخیم یا بدخیم باشد و شدت علائم آن به محل و اندازه توده و میزان فشار بر ساختارهای عصبی بستگی دارد. درد مداوم، بی‌حسی، ضعف عضلانی و اختلال در حرکت از جمله علائمی هستند که در برخی بیماران دیده می‌شوند. به همین دلیل تشخیص به‌موقع اغلب در انتخاب روش درمان و کنترل عوارض احتمالی اهمیت زیادی خواهد داشت.
در این مقاله از دکتر بهامین عطار، علائم، روش‌های تشخیص و راه‌های درمان تومورهای ستون فقرات را بررسی می‌کنیم. تا انتها همراه ما باشید.
تومور ستون فقرات چیست؟
شاید این سوال برایتان مطرح شود که تومور ستون فقرات چیست؟ در جواب باید گفت که تومور ستون فقرات به رشد غیرطبیعی سلول‌ها در مهره‌ها، بافت‌های اطراف نخاع یا ساختارهای عصبی این ناحیه گفته می‌شود. این تومورها معمولا خوشخیم یا بدخیم هستند و به دو شکل اولیه یا ثانویه ایجاد می‌شوند؛ بهطوریکه برخی مستقیماً در ستون فقرات شکل می‌گیرند و برخی دیگر در اثر انتشار سلول‌های سرطانی از بخش دیگری از بدن به وجود می‌آیند.
علائم و شدت تومور ستون فقرات به عواملی مانند محل تومور، اندازه آن، سرعت رشد و میزان فشار بر نخاع یا ریشههای عصبی بستگی دارد. برخی تومورها نیز ممکن است برای مدتی بدون علامت باقی بمانند، اما در صورت فشار بر ساختارهای عصبی، درد، بی‌حسی، ضعف عضلانی یا اختلال حرکتی ایجاد می‌کنند. بنابراین، هر کمردردی نشانه وجود تومور نیست و تشخیص دقیق آن به معاینه پزشکی و بررسی‌های تصویربرداری نیاز دارد.
علائم تومور ستون فقرات؛ چه زمانی باید نگران باشیم؟
همان‌طور که ابتدای مقاله اشاره کردیم، علائم تومور ستون فقرات به محل ایجاد توده و میزان فشار آن بر استخوان‌ها، نخاع یا ریشههای عصبی بستگی دارد. درد مداوم در پشت یا گردن، به‌ویژه دردی که به‌تدریج شدت می‌گیرد یا هنگام شب و در حالت استراحت بیشتر می‌شود، از نشانه‌هایی است که باید مورد ارزیابی قرار گیرد. همچنین، انتشار درد به دست‌ها، پاها یا اطراف قفسه سینه، بی‌حسی و گزگز، ضعف عضلانی، اختلال در راه رفتن و کاهش تعادل نیز معمولا در اثر درگیری ساختارهای عصبی ایجاد می‌شود.
اکنون به این سوال پاسخ بدهیم که چه زمانی باید نگران باشیم؟ به طور کلی اگر درد ستون فقرات بدون علت مشخص ادامه پیدا کند، به‌تدریج شدیدتر شود یا با استراحت بهبود نیابد، بهتر است برای بررسی علت آن به متخصص و جراح ستون فقرات مراجعه شود. بروز ضعف عضلانی، بی‌حسی پیشرونده، اختلال در راه رفتن یا کاهش تعادل نیز اهمیت بیشتری دارد. از طرفی، در مواردی که فرد دچار اختلال جدید در کنترل ادرار یا مدفوع، بی‌اختیاری یا کاهش قابل‌توجه قدرت حرکتی می‌شود، ارزیابی پزشکی باید به‌سرعت انجام شود. البته دقت داشته باشید این علائم اختصاصی تومور ستون فقرات نیستند و بیماری‌های دیگری نیز گاهی چنین علائمی را در فرد ایجاد می‌کنند.
بیشتر بخوانید: روماتیسم ستون فقرات
تفاوت کمردرد معمولی (دیسک) با درد ناشی از تومور
تشخیص تفاوت میان کمردرد ناشی از فتق دیسک و درد مرتبط با انواع تومور ستون فقرات تنها بر اساس ویژگی‌های درد امکان‌پذیر نیست و به بررسی علائم، معاینه عصبی و در صورت نیاز تصویربرداری لازم است. در فتق دیسک، درد معمولا با برخی حرکات یا وضعیت‌های بدن تشدید می‌شود و در صورت فشار بر ریشههای عصبی، ممکن است به‌صورت درد تیرکشنده در مسیر پاها احساس شود.
در مقابل، درد ناشی از تومور ستون فقرات اغلب به‌تدریج ایجاد می‌شود، سپس شدت می‌گیرد، در زمان استراحت ادامه دارد یا هنگام شب افزایش پیدا میکند. با این حال، این ویژگی‌ها اختصاصی تومور نیستند و برخی بیماری‌های دیگر نیز الگوی مشابهی ایجاد می‌کنند.
در نتیجه، تداوم یا تشدید کمردرد، به‌ویژه در صورت همراهی با علائمی مانند ضعف عضلانی، بی‌حسی، اختلال تعادل و راه رفتن یا تغییر در کنترل ادرار و مدفوع، نیازمند ارزیابی پزشکی است.
روش‌های تشخیص تومورهای نخاعی و ستون فقرات
تشخیص تومورهای نخاعی و ستون فقرات به ترکیبی از بررسی علائم، معاینه عصبی و روش‌های تصویربرداری نیاز دارد. پزشک با توجه به یافته‌های بالینی، نوع و محل احتمالی توده و میزان درگیری ساختارهای عصبی، روش‌های تشخیصی مناسب را انتخاب میکند. در برخی موارد نیز برای تعیین دقیق ماهیت توده، نمونه‌برداری و بررسی بافت‌شناسی انجام می‌شود. در ادامه این روش‌ها را توضیح میدهیم:
بررسی سابقه پزشکی و علائم
فرآیند تشخیص تومور ستون فقرات با بررسی سابقه پزشکی و ارزیابی دقیق علائم بیمار آغاز می‌شود. پزشک ابتدا در مورد زمان شروع و محل درد، شدت آن، نحوه تغییر علائم و وجود نشانه‌هایی مانند ضعف، بی‌حسی یا گزگز سوال میکند. افزونبراین، سابقه ابتلا به بیماری‌های زمینه‌ای، سرطان‌های قبلی و درمان‌های انجام‌شده نیز در ارزیابی وضعیت بیمار اهمیت بسیاری دارد؛ زیرا اطلاعات به‌دست‌آمده از این مرحله این امکان را به پزشک می‌دهد تا ضرورت انجام بررسی‌های تکمیلی و انتخاب روش‌های تصویربرداری مناسب را مشخص کند.
معاینه جسمی و عصبی
معاینه جسمی و عصبی بخش مهمی از ارزیابی بیمار با علائم مشکوک به درگیری ستون فقرات یا نخاع است. پزشک با بررسی قدرت و تون عضلات، حس اندام‌ها، رفلکس‌های تاندونی و دامنه حرکتی، عملکرد بخش‌های مختلف دستگاه عصبی را ارزیابی میکند. همچنین، تعادل، هماهنگی حرکات و الگوی راه رفتن نیز بررسی می‌شود تا نشانه‌هایی از اختلال عملکرد نخاع یا ریشههای عصبی شناسایی شود. یافته‌های معاینه معمولا در تعیین محل احتمالی درگیری عصبی و انتخاب بررسی‌های تشخیصی و تصویربرداری مناسب نقش بسزایی دارند.
MRI
تصویربرداری با MRI معمولاً یکی از مهم‌ترین روش‌ها برای بررسی تومورهای نخاعی و ستون فقرات است. این روش تصاویر دقیقی از نخاع، ریشههای عصبی، بافت‌های نرم و محل توده ارائه می‌دهد. در برخی موارد، برای مشخص‌تر شدن ویژگی‌های توده و بررسی میزان گسترش آن، ماده حاجب به بیمار تزریق می‌شود.
در مجموع، یافته‌های MRI در کنار علائم و معاینه عصبی، نقش مهمی در ارزیابی توده‌های مشکوک دارند.
سی‌تی‌اسکن (CT)
سی‌تی‌اسکن تصاویر دقیقی از ساختارهای استخوانی ستون فقرات و مهره‌ها ارائه می‌دهد. این روش معمولا تغییراتی مانند تخریب، نازک‌شدن یا تغییر شکل استخوان را که در اثر برخی تومورها ایجاد می‌شود، بهتر نشان می‌دهد. همچنین CT در بعضی شرایط برای بررسی ارتباط توده با ساختارهای استخوانی نیز کاربرد دارد. گاهی اوقات نیز پزشک برای تکمیل اطلاعات به‌دست‌آمده از MRI، انجام CT را نیز درخواست میکند.
رادیوگرافی ساده
رادیوگرافی ساده یکی از روش‌های اولیه برای بررسی ساختار استخوانی ستون فقرات است. این روش ممکن است برخی تغییرات استخوانی مانند تخریب مهره، تغییر شکل یا کاهش تراکم استخوان را نشان دهد. با این حال، بسیاری از تومورهای نخاعی و توده‌های بافت نرم در رادیوگرافی ساده به‌خوبی قابل مشاهده نیستند. به همین دلیل، در صورت وجود یافته‌های مشکوک یا علائم مداوم، معمولا روش‌های دقیق‌تری مانند MRI یا CT انجام می‌شود.
نمونه‌برداری و بررسی بافت‌شناسی
در برخی موارد، یافته‌های تصویربرداری برای تعیین دقیق نوع توده کافی نیست و برای تشخیص قطعی به نمونه‌برداری نیاز است. در این روش، نمونه‌ای از بافت توده برداشته و برای بررسی میکروسکوپی به آزمایشگاه پاتولوژی ارسال می‌شود. بررسی بافت‌شناسی در شناسایی نوع تومور و ارزیابی ویژگی‌های سلولی بسیار موثر است و در تعیین تشخیص نهایی اهمیت زیادی دارد. توجه داشته باشید انتخاب روش نمونه‌برداری به محل و اندازه توده، وضعیت بیمار و یافته‌های حاصل از معاینه و تصویربرداری بستگی دارد.
بیشتر بخوانید: جراحی فیوژن ستون فقرات
راه‌های درمان تومور ستون فقرات
روش درمان تومورهای ستون فقرات به ویژگی‌های تومور و شرایط عمومی بیمار بستگی دارد و برای همه افراد یکسان نیست. پزشک پس از بررسی نوع و محل تومور، میزان رشد و تأثیر آن بر نخاع یا اعصاب، مناسب‌ترین رویکرد را انتخاب میکند. افزون بر این، در برخی موارد یک روش درمانی کافی است و گاهی ترکیبی از چند روش برای کنترل بیماری به کار می‌رود که در زیر انواع راه‌های درمان تومور ستون فقرات را بررسی می‌کنیم:
پایش و پیگیری تومور
در برخی موارد تومور نخاع که اندازه کوچکی دارد، به‌آرامی رشد میکند و علائمی ایجاد نکرده است، ممکن است نیاز به درمان فوری نداشته باشد. در چنین شرایطی، پزشک اغلب بیمار را با انجام معاینه‌های دورهای و تصویربرداری منظم تحت نظر قرار می‌دهد تا هرگونه تغییر در اندازه یا ویژگی‌های تومور به‌موقع شناسایی شود. در واقع، انتخاب این رویکرد به نوع و محل تومور، سرعت رشد و احتمال ایجاد علائم یا عوارض عصبی بستگی دارد.
جراحی تومور
جراحی یکی از روش‌های مهم درمانی است و در مواردی که برداشت تومور با ایمنی قابل‌قبول امکان‌پذیر باشد، انجام می‌شود. هدف از جراحی برداشتن تومور، کاهش فشار روی نخاع یا ریشههای عصبی، کنترل درد و در برخی موارد تثبیت ستون فقرات است. با این حال، به دلیل نزدیکی بعضی تومورها به ساختارهای حساس عصبی، همیشه امکان برداشت کامل توده وجود ندارد.
پرتودرمانی
پرتودرمانی با استفاده از پرتوهای پرانرژی، سلول‌های توموری را هدف قرار می‌دهد و معمولا برای کنترل رشد تومور یا کاهش علائم ناشی از آن مورد استفاده قرار می‌گیرد. این روش اغلب پس از جراحی برای درمان سلول‌های باقی‌مانده یا به‌عنوان درمان اصلی در برخی تومورها به کار می‌رود. همچنین، نوع و میزان پرتودرمانی بر اساس ویژگی‌های تومور و شرایط بیمار تعیین می‌شود.
درمان دارویی
در تومورهای بدخیم، به‌ویژه مواردی که منشأ آنها خارج از ستون فقرات است و به این ناحیه انتشار یافته‌اند، درمان دارویی ممکن است بخشی از برنامه درمان باشد. بسته به نوع سرطان، پزشک شیمی‌درمانی، درمان هدفمند یا ایمنی‌درمانی را تجویز میکند. دقت داشته باشید که انتخاب دارو به نوع سلول‌های سرطانی، ویژگی‌های مولکولی تومور، محل بیماری و درمان‌های قبلی بستگی دارد.
جمع بندی
در این مقاله، تومور ستون فقرات و تومورهای نخاعی، علائم شایع و عوامل مؤثر بر بروز و شدت آنها را بررسی کردیم. درد مداوم یا پیشرونده، بی‌حسی، ضعف عضلانی، اختلال تعادل و مشکلات حرکتی از جمله علائمی هستند که در صورت درگیری ساختارهای عصبی معمولا ایجاد می‌شوند.
همچنین، تشخیص تومورهای نخاعی و ستون فقرات با بررسی سابقه پزشکی و معاینه عصبی آغاز می‌شود و روش‌هایی مانند MRI و CT برای بررسی تومور و میزان درگیری ساختارهای اطراف کاربرد دارند. در مواردی که تصویربرداری برای تعیین ماهیت توده کافی نباشد، نمونه‌برداری و بررسی بافت‌شناسی اغلب در تشخیص دقیق نوع تومور موثر است. در نهایت، انتخاب روش درمان به نوع، محل و اندازه تومور، سرعت رشد آن و میزان تأثیر بر نخاع و ریشههای عصبی بستگی دارد.
سوالات متداول
آیا همه تومورهای ستون فقرات سرطانی و بدخیم هستند؟
خیر. برخی تومورها خوشخیم هستند و رشد آهستهای دارند و بعضی از آنها تنها به پایش دورهای نیاز دارند. با این حال، حتی تومور خوشخیم نیز اگر به نخاع یا ریشههای عصبی فشار وارد کند، ممکن است علائم مهمی ایجاد کند.
برای تشخیص تومور ستون فقرات باید به چه متخصصی مراجعه کرد؟
ارزیابی اولیه معمولا توسط پزشک و در صورت وجود علائم عصبی توسط متخصص مغز و اعصاب یا جراح مغز و اعصاب انجام می‌شود. بسته به نوع یافته‌ها، متخصص انکولوژی، رادیوتراپی یا سایر متخصصان نیز در روند تشخیص و درمان مشارکت می‌کنند.
آیا جراحی تومور ستون فقرات باعث فلج شدن می‌شود؟
جراحی تومور ستون فقرات گاهی به دلیل نزدیکی تومور به نخاع و اعصاب با خطر عوارض عصبی همراه است، اما فلج شدن پیامد قطعی جراحی نیست. ازاینرو، میزان خطر به محل، نوع و اندازه تومور و روش جراحی بستگی دارد و برنامه‌ریزی دقیق برای کاهش احتمال آسیب عصبی انجام می‌شود.
اگر سابقه سرطان داشته باشم، کمردرد من خطرناک است؟
سابقه سرطان اهمیت کمردرد جدید یا مداوم را بیشتر میکند؛ چرا که بعضی سرطانها معمولا به ستون فقرات انتشار پیدا می‌کنند. با این حال، هر کمردردی در فرد دارای سابقه سرطان به معنای متاستاز نیست و علت باید با معاینه و در صورت نیاز تصویربرداری بررسی شود.
