در آرنج سه استخوان هومروس، اولنا و رادیوس به هم میرسند. هومروس با اولنا مفصل لولایی آرنج را تشکیل میدهد و رادیوس و اولنا نیز در حرکات چرخشی ساعد نقش دارند. اگر هر یک از این استخوانها دچار آسیب شوند، ممکن است به جراحی تعویض مفصل آرنج نیاز داشته باشند. در این جراحی، بخشهای آسیبدیده مفصل آرنج را برداشته شده و با قطعاتی از جنس فلز و پلاستیک به نام ایمپلنت جایگزین کرد. این نوع جراحی میتواند درد و خشکی شدید آرنج را کاهش دهد. در ادامه با این عمل تعویض مفصل بیشتر آشنا شده و مزایا و عوارض احتمالی آن را بیان میکنیم.
عمل تعویض مفصل آرنج چیست؟
تعویض مفصل آرنج عملی است که در آن جراح مفصل آسیبدیده آرنج را برداشته و با یک مفصل مصنوعی (پروتز) از جنس فلز و پلاستیک جایگزین میکند. آرنج به دلایل مختلفی از آرتروز گرفته تا شکستگی و سایر آسیبها دچار مشکل میشود، در بسیاری از موارد آسیبهای ناشی از آرتروز یا شکستگی را میتوان با جراحی ترمیم کرد. البته اگر آسیب بسیار شدید باشد، تعویض مفصل گزینه بهتری است. شایعترین دلیل برای انجام این نوع جراحی، درد شدید و کاهش دامنه حرکتی آرنج است که فعالیتهای روزمره را مختل میکند. علاوه بر این موارد، سایر شرایطی که میتوانند به مفصل آرنج آسیب برسانند شامل انواع مختلف آرتروز، شکستگی و تومورهای استخوانی هستند.
علت تعویض مفصل آرنج
معمولاً تعویض مفصل آرنج زمانی توصیه میشود که بیمار بهدلیل مشکلات مختلف آرنج، درد شدید و محدودیتهای عملکردی داشته باشد که با درمانهای غیرجراحی مانند دارو، فیزیوتراپی یا تزریق بهبود نیابد. شایعترین علائمی که منجر به این عمل میشوند شامل درد مداوم، تورم، سفتی و کاهش دامنه حرکتی هستند، بهطوری که بیمار در کارهای روزمره مانند بلند کردن اشیا، رساندن دست به بالای سر یا حتی دست دادن دچار مشکل میشود. در ادامه شایعترین دلایل برای این نوع جراحی را شرح میدهیم.
آرتریت روماتوئید
آرتریت روماتوئید (روماتیسم مفصلی) یک بیماری خودایمنی است که باعث التهاب مزمن در مفاصل از جمله آرنج میشود. این عارضه بهتدریج بافتهای مفصلی را تخریب کرده و اغلب درد، بدشکلی و از دست رفتن عملکرد آرنج را به همراه دارد. زمانی که درمانهای دارویی و محافظهکارانه پاسخ ندهند، پزشک برای کاهش درد و بازگرداندن حرکت تعویض مفصل آرنج را توصیه میکند.
استئوآرتریت
استئوآرتریت (آرتروز یا ساییدگی مفصل) یک بیماری دژنراتیو است که در آن غضروف محافظ مفصل آرنج بهمرور زمان ساییده شده و استخوانها روی هم کشیده میشوند. این اتفاق عوارضی مانند درد، تورم، سفتی و کاهش دامنه حرکتی را در پی دارد. این وضعیت یکی از شایعترین دلایل تعویض مفصل آرنج است، بهخصوص در افراد مسن یا کسانی که سابقه استفاده مکرر یا فشار زیاد بر آرنج را دارند.
آرتریت پس از سانحه
آرتریت پس از سانحه پس از آسیبهای قابلتوجه به آرنج مانند شکستگیها یا دررفتگیها ایجاد میشود؛ در این حالت سطوح مفصلی آسیب دیده و اگر درمانهای غیرجراحی تسکیندهنده نباشند، التهاب و درد مزمن باقی میماند. در چنین مواردی، تعویض مفصل آرنج میتواند درد را کاهش داده و عملکرد را بهبود بخشد.
شکستگیهای شدید آرنج
شکستگیهای پیچیده و خردشونده استخوانهای تشکیلدهنده آرنج (بهخصوص در سالمندان) گاهی بهخوبی جوش نمیخورند یا با ترمیم ساده قابل بازسازی نیستند. در این شرایط، جراحی مفصل آرنج گزینه مناسبی برای بازیابی سریعتر حرکت، کاهش درد و جلوگیری از عوارض طولانیمدت است.
تخریب شدید مفصل
تخریب شدید غضروف و استخوانهای مفصل میتواند باعث درد و محدودیت حرکتی شود و در صورت شکست درمانهای دیگر، به تعویض مفصل نیاز داشته باشد.
تومور استخوانی
برخی تومورهای استخوانی اطراف مفصل آرنج میتوانند باعث تخریب استخوان و آسیب شدید مفصل شوند. در مواردی که این آسیب گسترده باشد و عملکرد مفصل را مختل کند، ممکن است تعویض مفصل آرنج برای بازسازی مفصل و بهبود عملکرد انجام شود.
انواع تعویض مفصل آرنج
چند نوع مختلف از این نوع جراحی وجود دارد و تفاوت بین تعویض کامل و بخشی از مفصل آرنج، به شدت و نوع آسیب مربوط است. تعویض آرنج به روش متصل (Linked) و غیرمتصل (Unlinked) هم دو روشی هستند که جراحان برای گذاشتن پروتز در آرنج از آن استفاده میکنند.
تعویض کامل آرنج
تعویض کامل آرنج یکی از انواع اصلی آرتروپلاستی آرنج است و گاهی آرتروپلاستی کامل آرنج نامیده میشود. در این روش، جراح بخشهای آسیبدیده استخوان بازو (هومروس) و استخوانهای ساعد (اولنا و رادیوس) را با پروتز جایگزین میکند.
تعویض جزئی آرنج
همانطور که از نامش پیداست، جراح فقط بخشهایی از مفصل آرنج را جایگزین میکند. تعویض جزئی آرنج در موارد خاصی انجام میشود که فقط بخشی از مفصل آسیب دیده باشد.
جراحی متصل
در این نوع عمل، جراح میلههای فلزی را داخل استخوان هومروس و اولنا قرار میدهد تا از مفصل مصنوعی پشتیبانی کنند.
جراحی غیرمتصل
در این روش جراح مفصل مصنوعی را به رباطها و بافتهای همبند طبیعی موجود در بدن شما متصل میکند. این روش فقط زمانی مناسب است که رباطهای آرنج سالم و پایدار باشند. اگر رباطها آسیب دیده باشند، معمولاً از پروتز متصل استفاده میشود.
آمادگی قبل از جراحی تعویض مفصل آرنج
قبل از جراحی تعویض مفصل آرنج پزشک سوابق بیمار و داروهای مصرفی را بررسی میکند و برای ارزیابی وضعیت مفصل، معمولاً تصویربرداری با اشعه ایکس و گاهی CT انجام میشود. همچنین وجود هرگونه عفونت فعال در بدن یا در ناحیه آرنج بررسی میشود، زیرا عفونت میتواند خطر عوارض پس از عمل را افزایش دهد. سپس پزشک در مورد جراحی و مراقبتهای بعد از آن با بیمار و همراه بیمار صحبت میکند.
مزایای تعویض مفصل آرنج
در این بخش مهمترین مزایای جراحی تعویض مفصل آرنج بیان شده است.
تسکین درد
یکی از مهمترین مزایای این عمل، کاهش چشمگیر درد ناشی از آرتروز، شکستگی یا آسیب مفصل است. بسیاری از بیماران پس از بهبودی اولیه، دیگر برای کنترل درد به مسکنهای قوی وابسته نیستند و خواب و فعالیت روزانه آنها تا حد زیادی بهبود مییابد.
بهبود دامنه حرکتی
پس از جراحی، دامنه حرکتی آرنج بهبود مییابد و بیمار میتواند دست خود را راحتتر خم، راست و بچرخاند. این بهبود حرکتی انجام کارهای سادهای مانند شانه کردن مو، غذا خوردن، بلند کردن دست یا بستن دکمهها را بسیار راحتتر میکند.
بازگشت عملکرد و استقلال در انجام فعالیتها
با انجام جراحی، بسیاری از بیمارانی که پیشتر بهدلیل درد و خشکی قادر به انجام کارهای روزمره نبودند، دوباره توانایی بلند کردن اشیا، نوشتن، کار با ابزار ساده و حتی برخی ورزشهای سبک را به دست میآورند. این بازگشت عملکردی به آنها کمک میکند تا در مراقبت از خود و فعالیتهای روزمره مستقل شوند.
ارتقای کیفیت زندگی و سلامت روان
وقتی درد کاهش یابد و حرکت بهتر شود، بیماران میتوانند به تفریح، کار و فعالیتهای اجتماعی که قبلاً ترک کرده بودند، بازگردند. این تغییرات میتوانند به بهبود روحیه و کیفیت زندگی آنها کمک کنند. بسیاری از افرادی که جراحی کردهاند میگویند بعد از عمل احساس زندگی دوباره دارند و اضطراب ناشی از درد مزمن در آنها کمتر شده است.
نتایج ماندگار و طولانیمدت
با پیشرفت علم در زمینه طراحی ایمپلنتها و تکنیکهای جراحی، نتایج تعویض مفصل آرنج پایدارتر شده و بسیاری از بیماران سالها از کاهش درد و بهبود عملکرد بهره میبرند. البته طول عمر مفصل مصنوعی به عواملی مانند سن، نوع فعالیت، وزن و رعایت توصیههای پزشک پس از عمل بستگی دارد، به همین دلیل اغلب فعالیتهای با ضربه سنگین یا بلند کردن وزنههای خیلی بزرگ توصیه نمیشود تا ایمپلنت دچار فرسودگی نشود.
عوارض عمل تعویض مفصل آرنج
در کنار مزایای بیشمار، این جراحی عوارضی نیز دارد که در ادامه شرح داده شدهاند.
عفونت
عفونت یکی از شایعترین عوارضی است که میتواند بعد از تعویض مفصل آرنج اتفاق بیفتد. این عفونت میتواند سطحی باشد و فقط پوست و بافت اطراف محل برش را درگیر کند، یا عمقیتر باشد و به خود مفصل مصنوعی برسد. معمولاً عفونتهای عمقی خطرناک هستند و ممکن است نیاز به مصرف آنتیبیوتیک برای طولانیمدت یا حتی جراحی مجدد برای تعویض یا خارج کردن ایمپلنت باشد.
لخته شدن خون
پس از جراحی، به دلیل کاهش تحرک بیمار در روزهای اول، احتمال تشکیل لخته خون در رگهای عمقی (ترومبوز ورید عمقی) افزایش مییابد. اگر این لختهها جدا شده و به ریهها منتقل شوند، میتوانند باعث آمبولی ریوی شوند که وضعیتی خطرناک است. پزشک بر اساس شرایط بیمار، اقدامات پیشگیری از لخته شدن خون را در نظر میگیرد و تحرک زودهنگام را توصیه میکند.
درد و تورم
درد و تورم در ناحیه آرنج پس از عمل، یک واکنش طبیعی بدن به جراحی است. این علائم اغلب در روزها و هفتههای اول بعد از عمل شدیدتر هستند و با استفاده از یخ، بالا نگهداشتن دست و مصرف داروهای مسکن قابل کنترل هستند. با گذشت زمان و پیشرفت روند بهبودی، این علائم بهتدریج کاهش مییابند.
سفتی مفصل
برخی از بیماران پس از جراحی دچار محدودیت در دامنه حرکتی آرنج میشوند. این سفتی میتواند ناشی از تشکیل بافت اسکار، عدم تحرک کافی یا واکنش طبیعی بدن به جراحی باشد. فیزیوتراپی منظم و انجام تمرینات کششی و تقویتی نقش مهمی در پیشگیری از سفتی طولانیمدت آرنج و بازگرداندن عملکرد طبیعی مفصل دارد.
شل شدن ایمپلنت
با گذشت زمان، ممکن است اتصال بین ایمپلنت و استخوان ضعیف شده و منجر به شل شدن پروتز شود. این عارضه مشکلاتی مانند درد، بیثباتی مفصل و کاهش عملکرد آرنج را به همراه دارد. در صورت شل شدن ایمپلنت، پزشک جراحی مجدد را برای تعویض آن انجام میدهد.
آسیب عصبی
در حین جراحی، اعصاب اطراف مفصل آرنج (بهخصوص عصب اولنار) در معرض خطر و آسیب قرار دارند. این آسیب میتواند منجر به بیحسی، سوزنسوزنشدن یا ضعف در بازو و دست شود. بسیاری از آسیبهای عصبی با گذشت زمان بهبود مییابند، اما برخی ممکن است پایدار باشند، اما در موارد نادر ممکن است دائمی بوده یا نیاز به درمان تکمیلی داشته باشند.
شکستگی
در بیمارانی که استخوان ضعیف یا پوکی استخوان دارند، حین عمل یا بعد از آن، احتمال شکستگی استخوانهای اطراف مفصل وجود دارد. این عارضه نادر است، اما در صورت وقوع، باید برای ترمیم استخوان فرد دوباره جراحی شود.
واکنشهای آلرژیک
واکنش حساسیتی به مواد ایمپلنت ممکن است رخ دهد، اما عارضهای شایع محسوب نمیشود. این واکنش میتواند باعث التهاب، درد یا سایر عوارض در محل ایمپلنت شود و در موارد شدید ممکن است نیاز به تعویض ایمپلنت باشد.
عوارض بیهوشی
مانند هر جراحی دیگری که تحت بیهوشی عمومی یا موضعی انجام میشود، خطر عوارض مرتبط با بیهوشی، از جمله مشکلات تنفسی، واکنشهای دارویی یا مشکلات قلبی-عروقی وجود دارد. تیم بیهوشی پیش از عمل، وضعیت سلامت بیمار را ارزیابی میکند تا این خطرات به حداقل برسند.
درد مداوم
اگرچه هدف اصلی از تعویض مفصل آرنج، کاهش درد است، برخی بیماران پس از جراحی همچنان درد مزمن یا مداوم دارند. این وضعیت میتواند ناشی از عوامل مختلفی مانند التهاب طولانیمدت، مشکلات مربوط به ایمپلنت یا حساسیت عصبی باشد و مدیریت آن نیازمند رویکردهای درمانی تخصصیتر است.
آسیب عروقی
در موارد نادر، ممکن است رگهای خونی اطراف آرنج در حین جراحی آسیب ببینند. این عارضه میتواند باعث خونریزی، تورم یا اختلال در خونرسانی به دست شود و در صورت بروز، به بررسی و درمان فوری نیاز دارد.
سوالات متداول
چه افرادی به تعویض مفصل آرنج نیاز دارند؟
این جراحی معمولاً برای کسانی توصیه میشود که بهدلیل آرتروز شدید (روماتیسم یا ساییدگی)، شکستگیهای خردشونده و غیرقابلترمیم یا تخریب پیشرفته غضروف، درد شدید و محدودیت حرکتی دارند و به درمانهای غیرجراحی (دارو، فیزیوتراپی، تزریق) پاسخ نمیدهند.
دوره نقاهت پس از تعویض مفصل آرنج چقدر است؟
بهبودی اولیه طی چند هفته آغاز میشود، اما بهبود کامل ممکن است چندین ماه تا حدود یک سال زمان ببرد. البته بهبودی کامل ممکن است چندین ماه زمان ببرد.
چه زمانی میتوان پس از جراحی به کار و فعالیت بازگشت؟
بازگشت به کار سبک معمولاً پس از چند هفته ممکن است، اما زمان بازگشت به کار سنگین به شرایط بیمار و نظر پزشک بستگی دارد.
هزینه تعویض مفصل آرنج به چه عواملی بستگی دارد؟
هزینه جراحی به نوع بیمارستان (دولتی یا خصوصی)، شهر و کشور محل جراحی، نوع ایمپلنت و برند ایمپلنت، دستمزد جراح و تیم بیهوشی، مدت بستری، نیاز به فیزیوتراپی و نیز پوشش بیمه درمانی بستگی دارد.