هرگونه آسیب، ساییدگی یا بیماری در مفصل شانه میتواند درد شدید، محدودیت حرکتی و کاهش کیفیت زندگی را به دنبال داشته باشد. در چنین شرایطی، تعویض مفصل شانه یکی از مؤثرترین روشهای درمانی برای جایگزینی بخشهای آسیبدیده مفصل شانه (استخوان/غضروف) با پروتز مصنوعی برای کاهش درد و بازگشت حرکت طبیعی شانه است. این عمل معمولاً در شرایطی انجام میشود که مفصل بهقدری تخریب شده باشد که درمانهای غیرجراحی دیگر پاسخ کافی ندهند.
این جراحی به کمک تکنیکهای نوین و ایمپلنتهای پیشرفته انجام میشود و میتواند درد مزمن را کاهش داده و عملکرد شانه را تا حد زیادی بازگرداند. در ادامه جراحی تعویض مفصل شانه، علائم نیاز به آن، مراحل عمل، انواع ایمپلنتها، عوارض، دوران نقاهت و هزینه آن بررسی شده است.
جراحی تعویض مفصل شانه چیست؟
تعویض مفصل شانه که به آن آرتروپلاستی شانه (SA) هم میگویند، یک روش جراحی است که در آن، جراح استخوانها و بافت همبند مفصل شانه طبیعی شما را با یک مفصل مصنوعی (پروتز) جایگزین میکند. پروتزها معمولاً از جنس فلز و پلاستیک هستند و به استخوان بازو و تیغه شانه متصل میشوند. این عمل معمولاً زمانی انجام میشود که غضروف مفصل بهشدت تخریب شده باشد و درمانهای غیرجراحی مانند دارو، فیزیوتراپی و تزریق نتوانند علائم را کنترل کنند. هدف از این کار، کاهش درد، بهبود حرکت مفصل و بازگرداندن توان عملکردی شانه است.
تعویض مفصل شانه ممکن است بهصورت تعویض کامل، نیمه تعویض یا تعویض معکوس شانه انجام شود که انتخاب نوع آن به علت آسیب، وضعیت تاندونها و سن بیمار بستگی دارد. بیشتر افرادی که نیاز به جراحی تعویض شانه دارند، آرتروپلاستی کامل انجام میدهند. اگر فقط یک قسمت از شانه شما بهاندازهای آسیبدیده باشد که نیاز به جراحی داشته باشد، جراح شما ممکن است تعویض جزئی شانه را پیشنهاد کند. خوشبختانه، امروزه با پیشرفت علم ارتوپدی، جراحی تعویض مفصل شانه با دقت بیشتر، عوارض کمتر و نتایج بهتر نسبت به گذشته انجام میشود.
از کجا بفهمم که به تعویض مفصل شانه نیاز دارم؟
همه دردهای شانه به جراحی نیاز ندارند. اما اگر علائم شما شدید، مداوم و مقاوم به درمان باشند، ممکن است کاندید مناسبی برای تعویض مفصل شانه باشید. برخی از علائم مهم نیاز به انجام این جراحی عبارتاند از:
- درد شدید و مداوم در شانه، حتی در حالت استراحت
- محدودیت قابلتوجه در بالابردن یا چرخاندن دست
- کاهش توان انجام کارهای ساده مثل شانهکردن مو یا پوشیدن لباس
- عدم موفقیت درمانهای غیرجراحی مانند دارو و فیزیوتراپی
- آرتروز شدید شانه، آسیبهای شدید (تروماتیک) یا بیماریهای دژنراتیو که باعث تخریب مفصل شده باشد
- شکستگی شدید یا بد جوش خوردگی استخوانهای مفصل
- پارگی شدید و غیرقابلترمیم روتاتور کاف
- نکروز یا مرگ بافت استخوانی سر بازو
- فرسایش طبیعی، آسیب ناشی از تصادفات و بیماریهای التهابی
پزشک فوق تخصص شانه معمولاً با معاینه، ارزیابی بالینی، تصویربرداری مانند رادیوگرافی، MRI و بررسی شرححال، تصمیم میگیرد که آیا جراحی لازم است یا خیر.
تعویض شانه چگونه انجام می شود؟
قبل از جراحی تعویض مفصل شانه، پزشک معالجتان چند آزمایش برای شما خواهد نوشت تا انجام دهید، از جمله:
- معاینه و جرمگیری دندان برای کاهش خطر عفونت پس از جراحی
- معاینه فیزیکی
- عکسبرداری از شانه و شاید سیتیاسکن یا امآرآی
- الکتروکاردیوگرام (EKG)
- آزمایش خون
ممکن است لازم باشد قبل از جراحی مصرف برخی داروها یا مکملها را متوقف کنید. به پزشک یا جراح خود بگویید که چه داروهای تجویزی و چه مکملهای بدون نسخهای مصرف میکنید. بیشتر افراد باید هشت ساعت قبل از جراحی از خوردن و آشامیدن خودداری کنند. جراح شما به شما خواهد گفت که چه مدت زمانی باید روز قبل از جراحی ناشتا باشید.
مراحل جراحی یک تعویض مفصل شانه
جراحی تعویض مفصل شانه معمولاً تحت بیهوشی عمومی یا بیحسی همراه با آرامبخشی یا ترکیبی از این دو انجام میشود. پس از کنترل علائم حیاتی، بیهوشی انجام میگیرد و ناحیه جراحی کاملاً استریل (سترون) میشود. بسته به نوع پروتز و میزان آسیب مفصل طبیعی شما، جراحی ممکن است حدود ۱ تا ۳ ساعت طول بکشد. در طول تعویض شانه، جراح شما موارد زیر را انجام خواهد داد:
- ایجاد برش جراحی: جراح با ایجاد یک برش در جلوی یا بالای شانه به مفصل دسترسی پیدا میکند. محل و اندازه برش بسته به نوع عمل و تکنیک جراح متفاوت است
- برداشتن بخشهای آسیبدیده: در این مرحله، قسمتهای فرسوده مفصل شامل سر استخوان بازو و در صورت نیاز سطح حفره کتف برداشته میشود. اگر مفصل بهشدت تخریب شده باشد، تعویض کامل انجام میشود
- قراردادن ایمپلنت: پروتزهای فلزی و پلاستیکی مخصوص در محل مناسب قرار داده میشوند.
- بخیه و پانسمان: جراح بازو و شانه شما را دوباره تراز کرده تا از درست قرارگرفتن قطعات و پایداری شانه مطمئن شود. سپس محل برش را بخیه زده و پانسمان میکند. بعد از آن به اتاق ریکاوری منتقل میگردید. پس از جراحی، معمولاً دست در آویز مخصوص قرار میگیرد و برنامه توانبخشی آغاز میشود
برخی از تعویضهای شانه، عملهای سرپایی هستند و میتوانید همان روز به خانه بروید. ممکن است نیاز باشد حداقل یک شب بستری شده و در بیمارستان بمانید.
انواع ایمپلنت های تعویض مفصل شانه
معمولاً چند دسته اصلی از ایمپلنتها یا انواع تعویض مفصل شانه وجود دارد که انتخاب آن به علت آسیب، وضعیت روتاتور کاف (تاندونهای اصلی شانه)، و میزان تخریب مفصل بستگی دارد:
تعویض کامل شانه یا آرتروپلاستی کامل (Total Shoulder Arthroplasty)
در این روش که استاندارد طلایی برای درمان ساییدگیهای شدید مفصل محسوب میشود، جراح هر دو سطح مفصلیِ درگیر؛ یعنی سر استخوان بازو (گوی) و حفره کتف (سوکت) را با پروتزهای مصنوعی جایگزین میکند. این جراحی عمدتاً برای بیمارانی تجویز میشود که دچار آرتروز پیشرفته، آرتریت روماتوئید (روماتیسم مفصلی) یا شکستگیهای پیچیده مفصلی هستند و هدف از آن بازسازی کامل آناتومی مفصل برای دستیابی به حداکثر دامنه حرکتی و حذف کامل درد است. برای موفقیت این نوع تعویض، وجود تاندونهای سالم در اطراف مفصل (روتاتور کاف) الزامی است.
تعویض جزئی شانه یا همی آرتروپلاستی (Hemiarthroplasty)
در این تکنیک، جراح تنها سرِ استخوان بازو را با یک پروتز فلزی جایگزین میکند و سطح حفره کتف (گلنوئید) دستنخورده باقی میماند. این روش معمولاً در مواردی کاربرد دارد که آسیب صرفاً محدود به سر استخوان بازو باشد، مانند شکستگیهای خرد شده سر بازو یا برخی شرایط خاصِ آرتروپاتی که حفره کتف هنوز از سلامت و کیفیت استخوانی مطلوبی برخوردار است. همی آرتروپلاستی برای بیمارانی که بافتهای نرم مفصلشان دچار آسیبدیدگی جدی است یا کاندیدای مناسبی برای تعویض کامل نیستند، جایگزینی محافظهکارانه و کارآمد به شمار میآید.
تعویض کامل شانه معکوس (Reverse Shoulder Arthroplasty)
این جراحی یک نوآوری انقلابی در دنیای ارتوپدی برای بیمارانی است که علاوه بر آرتروز شدید، دچار پارگیهای وسیع و غیرقابلترمیم در تاندونهای روتاتور کاف هستند. در این تکنیک، مکانیک طبیعی مفصل تغییر مییابد و محل قرارگیری گوی و سوکت جابهجا میشود، یعنی قطعه گوی شکل روی حفره کتف و قطعه کاسهای شکل روی استخوان بازو نصب میشود. این تغییر ساختاری به جراح اجازه میدهد تا برای حرکتدادن دست، از قدرت عضله دلتوئید (عضله بزرگ روی شانه) بهجای تاندونهای آسیبدیده استفاده کند. این امر امکان بلندکردن بازو و انجام فعالیتهای روزمره را برای بیمارانی که پیشتر هیچ راه درمانی نداشتند، فراهم میسازد.
خطرات و عوارض تعویض مفصل شانه چیست؟
مانند هر جراحی دیگری، تعویض مفصل شانه نیز میتواند با برخی عوارض همراه باشد. البته در صورت رعایت مراقبتهای پس از عمل و پیگیری منظم، احتمال بروز این مشکلات و عوارض به حداقل میرسد. همچنین انتخاب نوع مناسب پروتز و انجام جراحی توسط متخصص مجرب، نقش مهمی در موفقیت عمل دارد. عوارض نادر احتمالی میتواند شامل موارد زیر باشد:
- لختهشدن خون
- آسیبهای عصبی/عروقی (بسیار نادر)
- عفونت در داخل شانه یا در محل جراحی
- شلشدن یا مشکلات مربوط به پروتز در طول زمان
- دررفتگی پروتز
- عفونت محل جراحی
- خونریزی یا هماتوم
- سفتی مفصل و محدودیت حرکتی در صورت عدم پیگیری مناسب فیزیوتراپی
- درد مداوم یا کاهشنیافتن کامل درد
بهبودی پس از جراحی تعویض مفصل شانه چه مدت طول می کشد؟
دوره بهبودی پس از تعویض مفصل شانه برای هر بیمار متفاوت است، اما معمولاً روند ترمیم بهصورت مرحلهای اتفاق میافتد. در هفتههای اول، تمرکز بر کنترل درد، محافظت از مفصل و شروع حرکات سبک است. تیم مراقبت جراحی پس از جراحی، بازوی شما را در یک آویز قرار میدهد. شما باید حداقل چند هفته از این آویز استفاده کنید.
هنگام درازکشیدن، شانه و آرنج خود را روی یک حوله لوله شده یا بالش کوچک قرار دهید تا بازو و دست شما در همان سطح بدن شما قرار گیرد. این کار به جلوگیری از آسیب به شانه شما در اثر کشش عضلات یا تاندونها کمک میکند. شما نیاز باشد این کار را به مدت ۶ تا ۸ هفته پس از جراحی، حتی هنگام استفاده از آویز، ادامه دهید.
جراح شما ترکیبی از داروهای مسکن، داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی بدون نسخه (در صورت ایمن بودن مصرف آنها) و استامینوفن را برای تسکین درد شما تجویز میکند. همچنین به شما میگوید که چه مقدار از هر نوع دارویی را میتوانید هر روز یا در مدتزمان مشخصی مصرف کنید.
علاوه بر دارو، جراح یا فیزیوتراپیست شما ممکن است تمرینات پاندولی را به شما آموزش دهد تا به مدت ۴ تا ۶ هفته در خانه انجام دهید. شما باید هر روز این تمرینات را هر چند وقت یکبار که جراح شما توصیه میکند، خودتان انجام دهید و منتظر جلسات فیزیوتراپی خود که فقط ۱ تا ۲ بار در هفته است و از روز بعد از عمل شروع میشود، نمانید. مهم است که به شانه خود کمک کنید تا بلافاصله پس از جراحی و در طول بهبودی، متحرک و انعطافپذیر بماند.
ممکن است بعد از ۴ تا ۶ هفته، جراح یا فیزیوتراپیست شما تمرینات دیگری را برای کشش شانه و را برای کمک به بازیابی دامنه حرکتی (میزان حرکتی که میتوانید شانه خود را حرکت دهید) و تقویت عضلات شانه به شما آموزش میدهد. معمولاً تقویت عضلات شانه شما از ۱۲ هفته پس از جراحی شروع میشود.
ممکن است لازم باشد از فعالیتهای شدید؛ مانند بلندکردن اجسام سنگین یا ورزشکردن برای چند ماه خودداری کنید. اکثر افراد میتوانند فعالیتهای سبک روزانه با شانههای خود (مانند لباس پوشیدن و انجام کارهای ساده) را پس از دو یا سه هفته از سر بگیرند. زمانی که جراح بگوید میتوانید بهتدریج سطح فعالیت خود را افزایش دهید. بهبود کامل و بازگشت به عملکرد مطلوب احتمال دارد ۳ تا ۶ ماه زمان ببرد و در برخی موارد تا یک سال هم ادامه داشته باشد.
هزینه تعویض مفصل شانه چقدر است؟
هزینه تعویض مفصل شانه به عوامل متعددی وابسته است از جمله:
- نوع پروتز/ایمپلنت مورداستفاده
- شهر و مرکز درمانی
- هزینههای بیمارستان دولتی یا خصوصی
- دستمزد جراح و تیم درمان
- هزینه آزمایشها و تصویربرداریها
- نیاز به بستری و مراقبتهای ویژه
- نوع بیمه و میزان پوشش آن
پس نمیتوان برای همه بیماران یک عدد ثابت اعلام کرد. بهطورکلی، پروتزهای پیشرفتهتر و جراحیهای پیچیدهتر هزینه بیشتری دارند. همچنین در صورت استفاده از ایمپلنت سفارشی یا پروتز معکوس، هزینه ممکن است بالاتر باشد. برای برآورد دقیق هزینه، باید معاینه و بررسی کامل توسط پزشک انجام شود. اگر درد شانه شما شدید و مداوم است و روشهای غیرجراحی نتیجه ندادهاند، بهتر این است که با یک متخصص ارتوپدی بهترین مشورت کنید.
سوالات متداول
جراحی تعویض مفصل شانه چقدر طول میکشد؟
معمولاً این جراحی بین ۱ تا ۳ ساعت طول میکشد، اما بسته به نوع پروتز و پیچیدگی شرایط بیمار ممکن است زمان جراحی کمی بیشتر شود.
آیا جراحی تعویض مفصل شانه درد دارد؟
در طول عمل، بیمار تحت بیهوشی است و دردی احساس نمیکند. روزهای اولیه بعد از عمل معمولاً با درد/ناراحتی همراه است که با داروهای مسکن، مراقبت مناسب و برنامه درمانی کنترل میشود.
دوره نقاهت پس از تعویض مفصل شانه چقدر است؟
دوره اولیه نقاهت معمولاً ۴ تا ۶ هفته است و بیماران طی ۴ تا ۶ هفته میتوانند فعالیتهای سبک روزمره را شروع کنند، اما بازگشت کامل عملکرد شانه ممکن است ۳ تا ۶ ماه یا بیشتر طول بکشد.
چه زمانی میتوان بعد از جراحی رانندگی یا به محل کار بازگشت؟
بازگشت به رانندگی معمولاً پس از چند هفته و با تصمیم پزشک بر اساس کنترل درد، توانایی حرکت و ایمنی حرکتی امکانپذیر است. بازگشت به کار هم به نوع شغل بستگی دارد؛ کارهای سبک زودتر و کارهای سنگین دیرتر قابلانجام هستند.