جراحی مچ پا جزو عمل‌هایی است که برای برخی از افراد توصیه میشود. در واقع اگر مچ پای شما به‌شدت آسیب دیده باشد یا به بیماری مانند آرتروز مبتلا باشید که باعث درد مزمن میشود، ممکن است به جراحی نیاز پیدا کنید. این جراحی می‌تواند مشکلات ساختاری را برطرف کند و با برداشتن، ترمیم یا جایگزین کردن بافت‌های آسیب‌دیده، درد را کاهش دهد. این نوع از جراحی انواع مختلفی دارد که در ادامه آن‌ها معرفی می‌کنیم.
جراحی مچ پا چیست؟
جراحی مچ پا به هر نوع عمل جراحی گفته میشود که برای درمان آسیب‌دیدگی یا بیماری مچ پا انجام می‌گیرد. مفصل مچ پا محل اتصال چندین استخوان به یکدیگر است. غضروف‌ها و رباط‌ها این استخوان‌ها را در کنار هم نگه می‌دارند و عضلات و تاندون‌ها به حرکت دادن آن‌ها کمک می‌کنند. آسیب یا درد مچ پا می‌تواند هرکدام از این بخش‌ها را درگیر کند. اگر درمان‌های دیگر نتوانند درد شما را کاهش دهند یا آسیب مچ پا را ترمیم کنند، ممکن است پزشک عمل مچ پا را توصیه کند. این جراحی می‌تواند برای درمان شکستگی‌ها، آرتروز، آسیب تاندون‌ها، بدشکلی‌های پا و دردهای مزمن به کار رود و بسته به نوع و شدت مشکل، شامل ترمیم بافت‌های آسیب‌دیده، اصلاح وضعیت استخوان‌ها یا حتی تعویض مفصل باشد.
چه زمانی به جراحی مچ پا نیاز است؟
بسیاری از آسیب‌های مچ پا بدون جراحی بهبود پیدا می‌کنند و بسیاری از بیماری‌های مزمن این بخش از پا نیز با روش‌های درمانی دیگر قابل کنترل هستند. بااین‌حال، گاهی این روش‌ها مؤثر نیستند یا آسیب به‌خوبی ترمیم نمی‌شود. جراحی مچ پا زمانی توصیه میشود که آسیب‌دیدگی‌های حاد (مانند شکستگی‌های شدید یا برخی پارگی‌های رباط) یا بیماری‌های مزمن (مانند آرتریت پیشرفته، خارهای استخوانی و گیرافتادگی بافتی) با گذشت ماه‌ها درمان مانند فیزیوتراپی، دارو، تزریق و بریس، بهبود پیدا نکنند.
نشانه‌های اصلی نیاز به جراحی شامل درد مداومی که در راه رفتن، ایستادن یا خوابیدن اختلال ایجاد می‌کند و بی‌ثباتی مچ پا است که با وجود استفاده از وسایل حمایتی، همچنان منجر به پیچ‌خوردگی‌های مکرر میشود. در چنین مواردی، مشکل ممکن است ریشه در آسیب ساختاری داشته باشد که به جراحی نیاز پیدا کند. البته تصمیم‌گیری نهایی باید با مشورت پزشک صورت گیرد که وضعیت شدت بیماری، سلامت عمومی فرد و میزان تأثیر آن بر فعالیت‌های روزانه را ارزیابی می‌کند و معمولاً پس از امتحان همه گزینه‌های غیرجراحی مطرح میشود، مگر در آسیب‌های شدیدی که نیاز به مداخله فوری دارند.
انواع جراحی مچ پا
همان طور که گفتیم عمل مچ پا انواع مختلفی دارد که در ادامه آن‌ها را شرح می‌دهیم.
جراحی شکستگی مچ پا
اگر یکی از استخوان‌های مچ پای شما شکسته باشد، برای جوش‌خوردن صحیح استخوان، به جراحی نیاز است. در این جراحی، از پلاک‌های فلزی، پیچ‌ها و سیم‌ها استفاده میشود تا استخوان‌ها در وضعیت مناسب کنار هم قرار بگیرند و فرصت ترمیم پیدا کنند. گاهی ممکن است برای تثبیت مفصل مچ پا، لازم باشد رباط‌های آسیب‌دیده نیز در جریان همین جراحی ترمیم شوند.
جراحی گیر افتادگی مچ پا
اگر استخوان یا بافتی درون مفصل مچ پا گیر افتاده باشد و هنگام حرکت باعث درد و محدودیت شود، جراحی توصیه میشود. این بافت می‌تواند شامل زائده استخوانی، بافت اسکار یا بافت نرم متورم باشد که در اثر آسیب یا بیماری جابه‌جا شده یا شل شده است. در این جراحی، بافت یا استخوان اضافی برداشته میشود تا حرکت مفصل دوباره به حالت طبیعی برگردد.
جراحی خشک‌کردن یا جوش‌دادن مفصل مچ پا
جراحی جوش‌دادن مفصل مچ پا برای درمان آرتروز مچ پا انجام میشود. جراح ابتدا غضروف و بخش‌های آسیب‌دیده استخوان را از مفصل خارج کرده سپس دو انتهای استخوان را به یکدیگر نزدیک کرده و با استفاده از پلاک و پیچ در جای خود ثابت می‌کند. در نتیجه، استخوان‌ها به‌تدریج به هم جوش می‌خورند و مفصل در همان وضعیت ثابت میشود. این جراحی اصطکاک و التهاب ایجادکننده درد در آرتروز پیشرفته را از بین می‌برد، اما خشکی مفصل را نیز به همراه دارد. جراح مفصل را در وضعیت مناسب برای ایستادن و راهرفتن ثابت می‌کند. پس از جراحی، درد معمولاً کاهش می‌یابد، اما دامنه حرکتی مچ پا کاهش خواهد یافت.
جراحی بازسازی رباط‌های مچ پا
اگر دچار ناپایداری مزمن مچ پا باشید، در این حالت به جراحی بازسازی رباط‌ها نیاز دارید. این مشکل اغلب در اثر پارگی رباط‌های مچ ایجاد میشود، رباط‌هایی که پس از آسیب به‌طور کامل ترمیم نشده‌اند. ضعیف‌شدن رباط‌ها باعث میشود مچ پا بیشتر در معرض پیچ‌خوردگی‌های مکرر قرار بگیرد. این وضعیت می‌تواند یک چرخه معیوب ایجاد کند و به‌تدریج ناپایداری مچ پا را افزایش دهد. بازسازی رباط‌های خارجی مچ پا برای ترمیم رباط‌هایی انجام میشود که از طرفین، مفصل مچ را تثبیت می‌کنند. رایج‌ترین روش، سفت‌کردن رباط‌ها با بخیه است که به آن روش برومستروم می‌گویند. در موارد شدید، ممکن است لازم باشد یکی از رباط‌ها با رباط دیگری جایگزین شود.
جراحی ترمیم تاندون‌های مچ پا
اگر دچار تاندینوپاتی مزمن مچ پا، ناپایداری تاندون‌های پرونئال یا پارگی تاندون شده باشید، به جراحی ترمیم تاندون نیاز است. آسیب‌های حاد می‌توانند باعث پارگی یا ناپایداری تاندون شوند. آسیب‌های ناشی از فشار و استفاده مکرر نیز ممکن است موجب التهاب مزمن تاندون یا تاندونیت را در پی داشته باشند. ادامه این روند می‌تواند به تاندینوز یا تاندینوپاتی مزمن منجر شود.
جراحی ترمیم تاندون شامل برداشتن لایه‌های آسیب‌دیده تاندون، کوتاه‌کردن یا سفت‌کردن تاندون و ترمیم پارگی با بخیه است. در پارگی‌های شدید، ممکن است به انتقال تاندون نیاز باشد؛ در این روش از تاندون دیگری در بدن برای بازسازی عملکرد استفاده میشود.
جراحی تعویض کامل مفصل مچ پا
در تعویض کامل مفصل مچ پا که به آن آرتروپلاستی نیز می‌گویند بخش‌های آسیب‌دیده مفصل مچ برداشته شده و با پروتز جایگزین میشوند. این جراحی برای درمان بدشکلی مچ پا یا آرتروز پیشرفته انجام میشود، به خصوص زمانی که روش‌های درمانی غیرجراحی قادر به کنترل علائم نباشند.
علائم آسیب‌هایی که ممکن است نیاز به جراحی داشته باشند
آسیب‌های مچ پا طیف گسترده‌ای دارند و بسیاری از آن‌ها با روش‌های غیرجراحی (مانند استراحت، فیزیوتراپی و بریس) بهبود می‌یابند. با این حال، برخی شرایط خاص به دلیل شدت آسیب یا عدم پاسخ به درمان‌های اولیه، ممکن است نیاز به مداخله جراحی داشته باشند.
البته وجود این علائم به‌تنهایی به معنی ضرورت جراحی نیست و تصمیم نهایی پس از معاینه و بررسی‌های تصویربرداری توسط پزشک گرفته میشود.در حالت کلی، علائمی که نشان‌دهنده احتمال نیاز به جراحی است عبارت‌اند از:
- ناپایداری مزمن مچ پا: احساس خالی کردن پا یا پیچ‌خوردن مچ پا در فعالیت‌های روزمره که می‌تواند ناشی از آسیب یا شل‌شدن رباط‌ها باشد
- درد مداوم و مزمن: وجود دردی که پس از ماه‌ها درمان محافظه‌کارانه (مانند فیزیوتراپی و دارودرمانی) همچنان باقی مانده و مانع فعالیت‌های عادی میشود
- شکستگی‌های جابه‌جا شده یا ناپایدار: شکستگی‌هایی که در آن قطعات استخوان از جای خود خارج شده یا مفصل مچ پا در جایگاه صحیح خود قرار ندارد (نیاز به پلاک‌گذاری یا پیچ برای تثبیت استخوان)
- گیر افتادگی مفصلی: احساس درد شدید و قفل شدن مچ پا هنگام حرکت یا خم کردن مچ که اغلب به دلیل رشد بافت‌های اضافی (استخوانی یا نرم) در فضای مفصلی رخ می‌دهد
- پارگی‌های کامل تاندون: به‌ویژه پارگی تاندون آشیل یا پرونئال که ممکن است باعث اختلال قابل‌توجه در عملکرد پا شود
- آرتروز پیشرفته (ساییدگی مفصل): از بین رفتن غضروف مفصلی که باعث درد شدید و محدودیت حرکتی شده و ممکن است نیاز به جراحیهای اصلاحی یا در موارد شدید، خشک کردن مفصل (آرترودز) یا تعویض مفصل داشته باشد
- وجود قطعات استخوان آزاد: احساس درد، تورم و گاهی صدای کلیک یا گیر کردن در مچ پا که ناشی از وجود تکه‌های کوچک استخوان یا غضروف جدا شده و در فضای مفصل شناور است
- آسیب‌های غضروفی شدید (ضایعات استئوکندرال): ایجاد حفره یا آسیب عمیق در غضروف مفصلی که باعث درد عمقی و تورم مزمن شده و معمولاً با روش‌های ساده ترمیم نمی‌شود
- عدم بهبود پس از درمان‌های غیرجراحی: اگر با وجود درمان مناسب، درد یا اختلال عملکرد مچ پا همچنان ادامه داشته باشد
خطرات و عوارض جراحی مچ پا
مانند هر نوع جراحی دیگری، جراحی مچ پا نیز دارای عوارضی است که از جمله آن‌ها میتوان به عفونت، لخته‌شدن خون، واکنش نسبت به بیهوشی، مشکلات در بهبود زخم و آسیب تصادفی به رگ خونی یا عصب اشاره کرد. پس از جراحی فرد نیاز به توان‌بخشی و فیزیوتراپی دارد. این روش درمانی، مزایا و معایب و میزان موفقیت مخصوص به خود را دارد که پزشک شما هنگام بررسی گزینه‌های درمانی، آن‌ها را به‌طور کامل با شما در میان خواهد گذاشت. میزان درد پس از جراحی نیز از یک فرد به فرد دیگر متفاوت است، در طول عمل از بیهوشی استفاده میشود و پس از آن نیز در صورت نیاز کنترل درد انجام می‌گیرد. بعد از ترخیص، استفاده از داروهای مسکن توصیه میشود و میزان نیاز به تسکین درد بسته به نوع جراحی و حساسیت فردی هر شخص متفاوت است.
مراقبت های بعد از عمل مچ پا
مدت بهبودی پس از جراحی مچ پا به نوع عمل بستگی دارد، اما اغلب لازم است مچ پا حدود ۲ تا ۶ هفته در گچ یا بوت پزشکی ثابت بماند. مراقبت‌های پس از جراحی نقش مهمی در روند بهبودی و بازگشت عملکرد کامل مچ پا دارد. در روزهای اول، معمولاً باید پا را بالاتر از سطح قلب نگه دارید تا تورم کاهش یابد و از یخ برای کنترل درد و التهاب استفاده کنید. در بسیاری از موارد، در هفته‌های اولیه نباید وزن خود را روی پای عمل‌شده بیندازید و ممکن است نیاز به استفاده از عصا واکر یا گچ یا بریس مخصوص باشد. مصرف داروهای مسکن طبق تجویز فوق تخصص مچ پا، مراقبت از محل زخم برای جلوگیری از عفونت (مانند تمیز و خشک نگهداشتن آن) و مراجعه منظم برای معاینه نیز از نکات مهم در دوره درمان هستند.
با پیشرفت بهبودی، به تدریج برای تقویت عضلات، افزایش دامنه حرکتی مچ پا و جلوگیری از سفتی مفصل فیزیوتراپی انجام میشود. بعد از این دوره، برخی افراد می‌توانند طی ۸ تا ۱۲ هفته به بخشی از فعالیت‌های قبلی بازگردند. در این میان، رعایت برنامه توان‌بخشی نقش بسیار مهمی در بازگشت کامل توانایی راهرفتن و فعالیت‌های روزمره دارد. زمان کامل بهبودی نیز بسته به نوع جراحی متفاوت است و ممکن است از چند هفته تا چند ماه طول بکشد، بنابراین باید صبر داشت و دستورالعمل‌های پزشک را به طور دقیق رعایت کرد.
سوالات متداول
عمل مچ پا چقدر طول میکشد؟
مدت زمان عمل به نوع جراحی و شدت آسیب بستگی دارد و ممکن است از حدود یک ساعت تا چند ساعت متغیر باشد. جراحیهای ساده‌تر سرپایی هستند و ممکن است بیمار همان روز به خانه برگردد.
آیا جراحی با آرتروسکوپی انجام میشود؟
بله، برخی جراحیها مانند درمان گیرافتادگی، برداشتن زائدههای استخوانی یا ترمیم بعضی آسیبها با آرتروسکوپی انجام میشوند. آرتروسکوپی روشی کمتهاجمی است و اغلب بهصورت سرپایی انجام میشود، اما انتخاب آن به نوع و شدت مشکل بستگی دارد.
بعد از جراحی چه مدت باید از عصا استفاده کرد؟
مدت استفاده از عصا به نوع عمل و میزان تحمل وزن روی مچ پا بستگی دارد و اغلب از چند هفته شروع میشود. در برخی جراحیها، مانند جوش‌دادن مفصل، ممکن است ۶ تا ۸ هفته یا بیشتر به عصا نیاز داشته باشید.
چه زمانی میتوان رانندگی کرد؟
تا زمانی که بتوانید بدون درد، کنترل کامل پا و توانایی ترمزگرفتن داشته باشید، نباید رانندگی کنید. زمان بازگشت به رانندگی به نوع جراحی و توانایی کنترل کامل پا بستگی دارد.
چه زمانی میتوان سر کار بازگشت؟
اگر شغل شما پشتمیزنشینی باشد، ممکن است پس از چند هفته و با بالا نگهداشتن پا بتوانید به کار برگردید. در مورد مشاغل ایستاده، سنگین یا نیازمند راهرفتن، بازگشت به کار ۸ هفته تا چند ماه طول میکشد.
آیا بعد از جراحی امکان ورزش وجود دارد؟
بله، پس از تکمیل روند بهبودی و تأیید پزشک، میتوانید ورزشهایی مانند پیادهروی، دوچرخهسواری، شنا و تمرینات قدرتی انجام دهید. اغلب ورزشهای پرضربه مانند دویدن و پریدن محدود میشوند و بازگشت به ورزش به نوع جراحی و وضعیت مچ پا بستگی دارد.
احتمال عوارض جراحی چقدر است؟
برای همه جراحیهای مچ پا نمیتوان یک درصد ثابت تعیین کرد، زیرا میزان خطر به نوع عمل، وضعیت سلامت فرد و شدت آسیب بستگی دارد. عوارض احتمالی شامل عفونت، لخته خون، مشکلات ترمیم زخم، آسیب عصب یا رگ و واکنش به بیهوشی است. البته این روش معمولاً با خطر نسبتاً کمی همراه است، اما همچنان ممکن است عوارضی ایجاد کند.